💬 महात्मा गांधी यांचे प्रेरणादायी वचन

“Be the change that you wish to see in the world.”

“तुम्हाला जगात जो बदल दिसायचा आहे,
तो बदल तुम्ही स्वतः व्हा.”

— महात्मा गांधी (राष्ट्रपिता)

महात्मा गांधी – BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET (C-1 ते C-13)

🕊️ महात्मा गांधी

BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET व विद्यापीठ स्तरावरील अभ्यास
संपूर्ण नोट्स — C-1 ते C-13 | संदर्भ व स्रोतासह

C-1 C-2 C-3 C-4 C-5 C-6 C-7 C-8 C-9 C-10 C-11 C-12 C-13

C-1 प्रस्तावना संदर्भ 1

Mahatma Gandhi Information in Marathi : महात्मा गांधी — ‘राष्ट्रपिता’, ‘अहिंसा व सत्याग्रहाचे जनक’

📌ओळख: भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील प्रमुख नेते, अहिंसा व सत्याग्रह या तत्त्वांचे जनक 1.1

📌उपाधी: ‘महात्मा’ — रवींद्रनाथ टागोर यांनी दिली 1.2

📌राष्ट्रपिता: भारताचे ‘राष्ट्रपिता’ 1.3

📌प्रसिद्ध वचन: “सत्यमेव जयते” 1.4

📚 संदर्भ (C-1)

संदर्भ कोड	स्रोत
1.1	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ३
1.2	गांधी – जीवनचरित्र, डी. जी. तेंडुलकर
1.3	भारत सरकार – अधिकृत घोषणा
1.4	गांधीजींची भाषणे – संग्रह

C-2 प्रारंभिक जीवन (१८६९-१८८८) संदर्भ 2

📌तारीख: २ ऑक्टोबर १८६९ 2.1

📌स्थळ: पोरबंदर, गुजरात 2.1

📌वडील: करमचंद गांधी — दिवान 2.1

📌आई: पुतळीबाई — धार्मिक, जैन प्रभाव 2.1

📌लग्न: १३ व्या वर्षी कस्तुरबा यांच्याशी 2.2

📚 संदर्भ (C-2)

संदर्भ कोड	स्रोत
2.1	गांधी – आत्मचरित्र
2.2	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ३

C-3 शिक्षण व इंग्लंड प्रवास संदर्भ 3

वर्ष	घटना
१८८८	४ सप्टेंबर — इंग्लंडला प्रवास 3.1
१८८८-९१	बॅरिस्टर शिक्षण 3.1
१८९१	१० जून — बॅरिस्टर परीक्षा उत्तीर्ण 3.1

📌 विशेष: इंग्लंडमध्ये वाचलेल्या ‘भगवद्गीते’ने गांधीजींच्या जीवनावर सर्वाधिक प्रभाव टाकला. 3.2

📚 संदर्भ (C-3)

संदर्भ कोड	स्रोत
3.1	गांधी – आत्मचरित्र
3.2	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ३

C-4 दक्षिण आफ्रिका (१८९३-१९१४) संदर्भ 4

📌प्रवेश: १८९३ — दादा अब्दुल्ला कंपनीचे वकील 4.1

📌पीटरमारित्झबर्ग घटना: ७ जून १८९३ — डब्यातून फेकून दिले 4.2

📌नाताल इंडियन काँग्रेस: १८९४ — स्थापना 4.3

📌इंडियन ओपिनियन: १९०४ — साप्ताहिक 4.4

📌पहिला सत्याग्रह: १९०७ — ‘ब्लॅक अॅक्ट’ विरोधात 4.5

📚 संदर्भ (C-4)

संदर्भ कोड	स्रोत
4.1	गांधी – आत्मचरित्र
4.2	दक्षिण आफ्रिका – गांधी स्मारक
4.3	नाताल इंडियन काँग्रेस इतिहास
4.4	इंडियन ओपिनियन – संग्रह
4.5	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ३

C-5 सत्याग्रह — तत्त्वज्ञान संदर्भ 5

📌अर्थ: ‘सत्य’ + ‘आग्रह’ = सत्यावर आग्रह 5.1

📌सत्याग्रहीचे गुण: सत्य, अहिंसा, तपस्या, प्रेम 5.2

📚 संदर्भ (C-5)

संदर्भ कोड	स्रोत
5.1	गांधी – ‘हिंद स्वराज’
5.2	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ३

C-6 भारतात परत (१९१५) संदर्भ 6

📌आगमन: जानेवारी १९१५ — बॉम्बे 6.1

📌राजकीय गुरू: गोपाळ कृष्ण गोखले 6.2

📌साबरमती आश्रम: १९१५ — कोचरब, १९१७ — साबरमतीकाठ 6.3

📚 संदर्भ (C-6)

संदर्भ कोड	स्रोत
6.1	गांधी – जीवनचरित्र
6.2	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ३
6.3	साबरमती आश्रम – अधिकृत संकेतस्थळ

C-7 भारतातील प्रमुख चळवळी संदर्भ 7

📌चंपारण: १९१७ — भारतातील पहिला सत्याग्रह 7.1

📌खेडा: १९१८ — दुष्काळ, करमुक्ती 7.2

📌अहमदाबाद मिल स्ट्राइक: १९१८ — पहिले उपोषण 7.3

📌रौलेट कायदा विरोध: १९१९ 7.4

📌असहकार चळवळ: १९२०-२२ 7.5

📌दांडी यात्रा: १९३० — मीठ सत्याग्रह 7.6

📌भारत छोडो: १९४२ — ‘Do or Die’ 7.7

📌 परीक्षा मुद्दा: दांडी यात्रा (१९३०) — सर्वात महत्त्वाची चळवळ. भारत छोडो (१९४२) — ‘Do or Die’ मंत्र. 7.6, 7.7

📚 संदर्भ (C-7)

संदर्भ कोड	स्रोत
7.1 ते 7.7	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ३

C-8 विचारधारा संदर्भ 8

📌अहिंसा: कोणत्याही जीवाला हानी न पोहोचवणे 8.1

📌सत्य: “Truth is God” (सत्य हाच ईश्वर) 8.2

📌रचनात्मक कार्यक्रम: अस्पृश्यता निर्मूलन, हिंदू-मुस्लिम एकता, खादी, बुनियादी शिक्षण 8.3

📚 संदर्भ (C-8)

संदर्भ कोड	स्रोत
8.1	गांधी – अहिंसा तत्त्वज्ञान
8.2	गांधी – “Truth is God”
8.3	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ३

C-9 सारांश — महत्त्वाचे मुद्दे संदर्भ 9

क्र.	बाब	तपशील
१	जन्म-मृत्यू	२ ऑक्टोबर १८६९ – ३० जानेवारी १९४८ 9.1
२	मूळ नाव	मोहनदास करमचंद गांधी 9.1
३	उपाधी	‘महात्मा’ — रवींद्रनाथ टागोर 9.2
४	प्रमुख तत्त्वे	अहिंसा, सत्याग्रह, स्वराज्य 9.3
५	प्रमुख ग्रंथ	आत्मचरित्र, ‘हिंद स्वराज’ 9.4
६	पहिला सत्याग्रह	१९०७ — दक्षिण आफ्रिका 9.5
७	प्रमुख चळवळी	असहकार (१९२०), दांडी (१९३०), भारत छोडो (१९४२) 9.6
८	हत्या	३० जानेवारी १९४८ — नथुराम गोडसे 9.7
९	शहीद दिवस	३० जानेवारी 9.8
१०	राष्ट्रपिता	भारताचे राष्ट्रपिता 9.9

📌 MPSC / UPSC / NET / SET साठी सूचना:
1. गांधीजींचा पहिला सत्याग्रह — १९०७, दक्षिण आफ्रिका
2. चंपारण (१९१७) — भारतातील पहिला सत्याग्रह
3. दांडी यात्रा (१९३०) — सर्वात महत्त्वाची चळवळ
4. भारत छोडो (१९४२) — ‘Do or Die’
5. ‘महात्मा’ पदवी — रवींद्रनाथ टागोर
6. हत्या — ३० जानेवारी १९४८, नथुराम गोडसे

📚 संदर्भ (C-9)

संदर्भ कोड	स्रोत
9.1 ते 9.9	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ३

C-10 मान्यवरांची उद्गारे संदर्भ 10

“गांधीजी हे आधुनिक भारताचे निर्माते आहेत. त्यांनी अहिंसेच्या माध्यमातून जगाला नवा मार्ग दाखवला.”

— लोकमान्य टिळक 10.1

“गांधीजी हे भारतीय राष्ट्रवादाचे खरे शिल्पकार होते.”

— डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर 10.2

“गांधीजी हे २०व्या शतकातील सर्वात महान व्यक्तिमत्त्व होते.”

— आल्बर्ट आइनस्टाइन 10.3

“गांधीजींनी अहिंसेच्या माध्यमातून जगाला दाखवले की सत्याचा विजय निश्चित आहे.”

— मार्टिन ल्यूथर किंग 10.4

📚 संदर्भ (C-10)

संदर्भ कोड	स्रोत
10.1	लोकमान्य टिळक – उद्गार
10.2	डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – उद्गार
10.3	आल्बर्ट आइनस्टाइन – उद्गार
10.4	मार्टिन ल्यूथर किंग – उद्गार

C-11 MPSC / UPSC / SSC / RRB / पोलीस / तलाठी व इतर परीक्षांमधील MCQ प्रश्न संदर्भ 11

UPSC, MPSC, SSC, RRB, Talathi, Police, Army, NET/SET

प्रश्न १ (UPSC / State PSC): “Sedition has become my religion” — हे प्रसिद्ध वचन गांधीजींनी कोणत्या वेळी दिले?

(a) चंपारण सत्याग्रहाच्या वेळी
(b) दांडी येथे मीठ कायदा मोडताना
(c) लंडन येथे दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत
(d) भारत छोडो आंदोलनाच्या वेळी

✅ उत्तर: (b) दांडी येथे मीठ कायदा मोडताना UPSC

📌 स्पष्टीकरण: १२ मार्च १९३० रोजी दांडी यात्रेदरम्यान गांधीजींनी मीठ कायदा मोडला. 11.1

प्रश्न २ (UPSC): चौरी चौरा प्रकरणानंतर अटक केलेल्या लोकांना कायदेशीर बचाव कोणी केला?

(a) सी. आर. दास
(b) मदनमोहन मालवीय व कृष्णकांत
(c) डॉ. सैफुद्दीन किचलू
(d) एम. ए. जिन्ना

✅ उत्तर: (b) मदनमोहन मालवीय व कृष्णकांत UPSC

📌 स्पष्टीकरण: चौरी चौरा प्रकरणानंतर सुमारे १७० जणांना अटक करण्यात आली. मदनमोहन मालवीय आणि कृष्णकांत यांनी त्यांची कायदेशीर बाजू मांडली. 11.2

प्रश्न ३ (UPSC / MPSC): १९३२ मध्ये गांधीजींनी उपोषण का केले?

(a) गोलमेज परिषद अपयशी ठरली
(b) काँग्रेस-मुस्लिम लीगमध्ये मतभेद
(c) रॅम्से मॅकडोनाल्डने सांप्रदायिक पुरस्कार जाहीर केला
(d) वरीलपैकी कोणतेही नाही

✅ उत्तर: (c) रॅम्से मॅकडोनाल्डने सांप्रदायिक पुरस्कार जाहीर केला UPSC / MPSC

📌 स्पष्टीकरण: १६ ऑगस्ट १९३२ रोजी ‘सांप्रदायिक पुरस्कार’ जाहीर केला. गांधीजींनी याला विरोध करत उपोषण सुरू केले. 11.3

प्रश्न ४ (UPSC / MPSC): गांधीजींनी ‘हरिजन’ उत्थानाचा कार्यक्रम कोणत्या घटनेनंतर सुरू केला?

(a) पुणे करार
(b) गांधी-इरविन करार
(c) भारत छोडो आंदोलन
(d) भारत सरकार कायदा १९३५

✅ उत्तर: (a) पुणे करार UPSC / MPSC

📌 स्पष्टीकरण: पुणे करारानंतर हरिजन सेवक संघ स्थापन करण्यात आला. 11.4

प्रश्न ५ (MPSC / UPSC): ‘अहमदाबाद मिल स्ट्राइक’ कोणत्या घटनेशी संबंधित आहे?

(a) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
(b) सरदार पटेल
(c) महात्मा गांधी
(d) लोकमान्य टिळक

✅ उत्तर: (c) महात्मा गांधी MPSC

📌 स्पष्टीकरण: मार्च १९१८ मध्ये अहमदाबादच्या सूत गिरणीत कामगारांच्या वेतनवाढीसाठी गांधीजींनी पहिल्यांदा सत्याग्रह आणि उपोषण केले. 11.5

प्रश्न ६ (SSC / RRB): गांधीजींनी दक्षिण आफ्रिकेत कोणते साप्ताहिक प्रकाशित केले?

(a) नवजीवन
(b) इंडियन ओपिनियन
(c) हरिजन
(d) आफ्रिकन न्यूज

✅ उत्तर: (b) इंडियन ओपिनियन SSC / RRB

📌 स्पष्टीकरण: गांधीजींनी १९०४ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेत ‘इंडियन ओपिनियन’ हे साप्ताहिक सुरू केले. 11.6

प्रश्न ७ (RRB / SSC): गांधी-इरविन करार कोणत्या वर्षी झाला?

(a) १९३०
(b) १९३१
(c) १९३२
(d) १९३३

✅ उत्तर: (b) १९३१ RRB / SSC

📌 स्पष्टीकरण: ५ मार्च १९३१ रोजी गांधीजी व व्हॉईसरॉय लॉर्ड इरविन यांच्यात करार झाला. 11.7

प्रश्न ८ (SSC / RRB): पुणे करार (१९३२) कोणाच्या दरम्यान झाला?

(a) गांधीजी व जिन्ना
(b) गांधीजी व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
(c) गांधीजी व सरदार पटेल
(d) गांधीजी व लाला लाजपत राय

✅ उत्तर: (b) गांधीजी व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर SSC / RRB

📌 स्पष्टीकरण: २४ सप्टेंबर १९३२ रोजी पुण्याच्या येरवडा तुरुंगात झाला. 11.8

प्रश्न ९ (पोलीस / तलाठी): गांधीजींना ‘महात्मा’ ही पदवी कोणी दिली?

(a) महात्मा गांधी (स्वतः)
(b) रवींद्रनाथ टागोर
(c) जवाहरलाल नेहरू
(d) सरदार पटेल

✅ उत्तर: (b) रवींद्रनाथ टागोर पोलीस / तलाठी

📌 स्पष्टीकरण: रवींद्रनाथ टागोर यांनी गांधीजींना ‘महात्मा’ ही पदवी दिली. 11.9

प्रश्न १० (पोलीस / तलाठी / Army): गांधीजींची हत्या कोणत्या वर्षी झाली?

(a) १९४६
(b) १९४७
(c) १९४८
(d) १९५०

✅ उत्तर: (c) १९४८ पोलीस / तलाठी / Army

📌 स्पष्टीकरण: ३० जानेवारी १९४८ रोजी नथुराम गोडसे यांनी गांधीजींची हत्या केली. 11.10

प्रश्न ११ (पोलीस / तलाठी): गांधीजींचे आत्मचरित्र कोणत्या नावाने प्रसिद्ध आहे?

(a) द स्टोरी ऑफ माय एक्सपेरिमेंट्स विथ ट्रुथ
(b) माय लाइफ
(c) द डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया
(d) इंडियन स्ट्रगल

✅ उत्तर: (a) द स्टोरी ऑफ माय एक्सपेरिमेंट्स विथ ट्रुथ पोलीस / तलाठी

📌 स्पष्टीकरण: गांधीजींचे आत्मचरित्र ‘द स्टोरी ऑफ माय एक्सपेरिमेंट्स विथ ट्रुथ’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. 11.11

प्रश्न १२ (पोलीस / तलाठी): गांधीजींनी ‘भारत छोडो’ आंदोलनाचा नारा काय दिला?

(a) करो या मरो
(b) Do or Die
(c) सत्यमेव जयते
(d) वंदे मातरम्

✅ उत्तर: (b) Do or Die पोलीस / तलाठी

📌 स्पष्टीकरण: ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी भारत छोडो आंदोलन सुरू करताना “Do or Die” हा नारा दिला. 11.12

📚 संदर्भ (C-11)

संदर्भ कोड	स्रोत
11.1 ते 11.12	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ३; UPSC/MPSC प्रश्नपत्रिका

C-12 स्मारके व चालू घडामोडी (Memorials & Current Affairs) संदर्भ 12

महात्मा गांधी यांची महत्त्वाची स्मारके व अद्ययावत घडामोडी

📌 १. महत्त्वाची स्मारके (Important Memorials)

🕊️ राज घाट

स्थळ: दिल्ली

गांधीजींच्या अंत्यसंस्काराचे ठिकाण. काळ्या संगमरवरी व्यासपीठ, शाश्वत ज्योत आणि “हे राम” हे शेवटचे शब्द कोरलेले आहेत.

🎯 परीक्षा मुद्दा: गांधीजींचे प्रमुख स्मारक — राज घाट, दिल्ली

🕊️ साबरमती आश्रम

स्थळ: अहमदाबाद, गुजरात

१९१७-१९३३ या काळात गांधीजींचे निवासस्थान. दांडी यात्रेचा प्रारंभ बिंदू. गांधी स्मारक संग्रहालय येथे आहे.

🎯 परीक्षा मुद्दा: दांडी यात्रेचा प्रारंभ बिंदू

🕊️ गांधी स्मृती

स्थळ: दिल्ली (बिर्ला हाऊस)

गांधीजींनी शेवटचे १४४ दिवस येथे घालवले. ३० जानेवारी १९४८ रोजी येथेच त्यांची हत्या झाली.

🎯 परीक्षा मुद्दा: ३० जानेवारी १९४८ — गांधी हत्या

🕊️ गांधी मंडपम

स्थळ: कन्याकुमारी

गांधीजींची अस्थी समुद्रात विसर्जित करण्यापूर्वी येथे ठेवण्यात आली. २ ऑक्टोबर रोजी सूर्यप्रकाश कलशावर पडतो.

🎯 परीक्षा मुद्दा: अस्थी विसर्जनाचे ठिकाण

🕊️ सेवाग्राम आश्रम

स्थळ: वर्धा, महाराष्ट्र

१९३६ ते १९४८ या काळात गांधीजींचे निवासस्थान.

🎯 परीक्षा मुद्दा: वर्धा — गांधीजींचे निवासस्थान

🌍 जागतिक स्मारके

वॉशिंग्टन डी.सी., अमेरिका: २१ सप्टेंबर २००० रोजी अनावरण — ८ फूट ८ इंच उंचीचा कांस्य पुतळा

न्यूयॉर्क, अमेरिका: २ ऑक्टोबर १९८६ रोजी अनावरण — युनियन स्क्वेअर

लंडन, यूके: १९६८ मध्ये अनावरण — टॅविस्टॉक स्क्वेअर

🎯 परीक्षा मुद्दा: जागतिक स्तरावरील गांधी स्मारके

📰 २. चालू घडामोडी (Current Affairs)

🧹 स्वच्छता ही सेवा अभियान

📅 २०२६

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी गांधी जयंती च्या पूर्वसंध्येला स्वच्छता मोहिमेत सहभाग घेतला. देशभरात सुमारे ७ लाख कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले.

🎯 चालू घडामोड: स्वच्छता ही सेवा — ७ लाख कार्यक्रम

🕊️ गांधी जयंती साजरी

📅 २०२५

२ ऑक्टोबर रोजी देशभरात गांधी जयंती साजरी करण्यात आली. राज घाट, साबरमती आश्रम येथे विशेष कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले.

🎯 परीक्षा मुद्दा: गांधी जयंती — २ ऑक्टोबर

💬 गांधीजींचे विचार आजही प्रासंगिक

राज्यसभेत प्रियंका गांधी यांनी गांधीजींच्या अहिंसा व सत्य या विचारांचा उल्लेख करत, बदलत्या परिस्थितीतही ही तत्त्वे कायम असल्याचे सांगितले.

🎯 चालू घडामोड: अहिंसा व सत्य — कायमस्वरूपी तत्त्वे

📚 ‘सत्याचे प्रयोग’ — विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांवर चर्चा

📅 २०२६

राहुल गांधी यांनी लोकसभेत गांधीजींच्या ‘सत्याचे प्रयोग’ या आत्मचरित्राचा उल्लेख करत विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांना वाव देण्याची गरज व्यक्त केली.

🎯 चालू घडामोड: ‘सत्याचे प्रयोग’ — आत्मचरित्र

📌 MPSC / UPSC / SSC / RRB साठी महत्त्वाचे मुद्दे:

• राज घाट — दिल्ली — अंत्यसंस्काराचे ठिकाण

• साबरमती आश्रम — अहमदाबाद — दांडी यात्रेचा प्रारंभ

• गांधी स्मृती — दिल्ली (बिर्ला हाऊस) — ३० जानेवारी १९४८

• गांधी मंडपम — कन्याकुमारी — अस्थी विसर्जन

• ‘हे राम’ — गांधीजींचे शेवटचे शब्द

• स्वच्छता ही सेवा — २०२६ — ७ लाख कार्यक्रम

📚 संदर्भ (C-12)

संदर्भ कोड	स्रोत
12.1	गांधी स्मारक निधी – अधिकृत संकेतस्थळ
12.2	भारत सरकार – स्वच्छता अभियान
12.3	राज्यसभा – प्रियंका गांधी यांचे उद्गार
12.4	लोकसभा – राहुल गांधी यांचे उद्गार

C-13 भारतीय प्रवासी दिवस (Pravasi Bharatiya Divas) संदर्भ 13

महात्मा गांधी यांच्या दक्षिण आफ्रिकेतून परतण्याच्या स्मरणार्थ साजरा

📌 १. मूलभूत माहिती

📌दिवस: दरवर्षी ९ जानेवारी रोजी साजरा 13.1

📌ऐतिहासिक कारण: महात्मा गांधी ९ जानेवारी १९१५ रोजी दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात परतले 13.1

📌उद्देश: परदेशात राहणाऱ्या भारतीय समुदायाच्या (NRI आणि PIO) भारताच्या विकासातील योगदानाचा गौरव 13.1

📌 २. इतिहास

📌समिती: डॉ. एल. एम. सिंघवी (२०००) 13.2

📌घोषणा: ८ जानेवारी २००२ — अटल बिहारी वाजपेयी 13.2

📌पहिला दिवस: ९ जानेवारी २००३ 13.2

📌 ३. Key Points

📌तारीख: ९ जानेवारी 13.3

📌गांधीजींचे परतणे: ९ जानेवारी १९१५ 13.3

📌पहिला PBD: ९ जानेवारी २००३ 13.3

📌घोषणा: अटल बिहारी वाजपेयी 13.3

📌समिती: डॉ. एल. एम. सिंघवी 13.3

📌पुरस्कार: प्रवासी भारतीय सम्मान 13.3

📌स्वरूप: २०१५ पासून दर दोन वर्षांनी 13.3

📌OCI: ओव्हरसीज सिटिझन ऑफ इंडिया — २००६, हैदराबाद 13.3

📌 ४. महत्त्वाच्या थीम

वर्ष	थीम
२०१४	Engaging Diaspora: Connecting Across Generations 13.4
२०१७	Redefining engagement with the Indian diaspora 13.4
२०१९	Role of Indian Diaspora in building New India 13.4
२०२१	Contributing to Aatmanirbhar Bharat 13.4
२०२५	Diaspora’s Contribution to a Viksit Bharat 13.4
२०२६	NRI: Reliable Partners for India’s Progress 13.4

📌 ५. चालू घडामोडी

📌PBD २०२५: भुवनेश्वर, ओडिशा — थीम: “Diaspora’s Contribution to a Viksit Bharat” 13.5

📌दोहा, कतार (२०२६): ‘नारी शक्ती’ थीम — महिला नेत्यांचा सन्मान 13.5

📌 ६. MCQ प्रश्न

प्रश्न १ (UPSC / MPSC): प्रवासी भारतीय दिवस कोणत्या दिवशी साजरा केला जातो?

(a) २६ जानेवारी
(b) १२ जानेवारी
(c) ९ जानेवारी
(d) ३० जानेवारी

✅ उत्तर: (c) ९ जानेवारी UPSC / MPSC

📌 स्पष्टीकरण: प्रवासी भारतीय दिवस ९ जानेवारी रोजी साजरा केला जातो. 13.6

प्रश्न २ (UPSC / MPSC): ९ जानेवारी ही तारीख प्रवासी भारतीय दिवसासाठी का निवडली?

(a) भारताचा स्वातंत्र्य दिन
(b) महात्मा गांधी दक्षिण आफ्रिकेतून परतले
(c) संविधान दिन
(d) गांधीजींचा जन्म दिन

✅ उत्तर: (b) महात्मा गांधी दक्षिण आफ्रिकेतून परतले UPSC / MPSC

📌 स्पष्टीकरण: महात्मा गांधी ९ जानेवारी १९१५ रोजी दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात परतले. 13.6

प्रश्न ३ (UPSC / MPSC): प्रवासी भारतीय दिवसाची घोषणा कोणी केली?

(a) इंदिरा गांधी
(b) अटल बिहारी वाजपेयी
(c) नरेंद्र मोदी
(d) राजीव गांधी

✅ उत्तर: (b) अटल बिहारी वाजपेयी UPSC / MPSC

📌 स्पष्टीकरण: तत्कालीन पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी यांनी ८ जानेवारी २००२ रोजी घोषणा केली. 13.6

प्रश्न ४ (SSC / RRB): पहिला प्रवासी भारतीय दिवस कोणत्या वर्षी साजरा करण्यात आला?

(a) २००१
(b) २००२
(c) २००३
(d) २००४

✅ उत्तर: (c) २००३ SSC / RRB

📌 स्पष्टीकरण: पहिला प्रवासी भारतीय दिवस ९ जानेवारी २००३ रोजी साजरा करण्यात आला. 13.6

प्रश्न ५ (UPSC / MPSC): प्रवासी भारतीय दिवसासाठी समितीचे अध्यक्ष कोण होते?

(a) डॉ. राजेंद्र प्रसाद
(b) डॉ. एल. एम. सिंघवी
(c) सरदार पटेल
(d) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

✅ उत्तर: (b) डॉ. एल. एम. सिंघवी UPSC / MPSC

📌 स्पष्टीकरण: डॉ. एल. एम. सिंघवी यांच्या अध्यक्षतेखालील समितीने २००० मध्ये शिफारस केली. 13.6

प्रश्न ६ (UPSC / MPSC): ‘प्रवासी भारतीय सम्मान’ पुरस्कार कोणाला दिला जातो?

(a) भारतीय नागरिक
(b) अनिवासी भारतीय (NRI) आणि भारतीय मूळचे व्यक्ती (PIO)
(c) परदेशी नागरिक
(d) राष्ट्रपती

✅ उत्तर: (b) अनिवासी भारतीय (NRI) आणि भारतीय मूळचे व्यक्ती (PIO) UPSC / MPSC

📌 स्पष्टीकरण: ‘प्रवासी भारतीय सम्मान’ हा NRI आणि PIO यांना दिला जातो. 13.6

प्रश्न ७ (SSC / RRB): प्रवासी भारतीय दिवस २०१५ पासून कोणत्या स्वरूपात आयोजित केला जातो?

(a) दरवर्षी
(b) दर दोन वर्षांनी
(c) दर तीन वर्षांनी
(d) दर पाच वर्षांनी

✅ उत्तर: (b) दर दोन वर्षांनी SSC / RRB

📌 स्पष्टीकरण: २०१५ पासून प्रवासी भारतीय दिवस दर दोन वर्षांनी (Biennial) आयोजित केला जातो. 13.6

प्रश्न ८ (UPSC / MPSC): २०२५ मध्ये प्रवासी भारतीय दिवस कोठे आयोजित करण्यात आला?

(a) इंदूर
(b) भुवनेश्वर
(c) बंगळुरू
(d) वाराणसी

✅ उत्तर: (b) भुवनेश्वर UPSC / MPSC

📌 स्पष्टीकरण: २०२५ मध्ये प्रवासी भारतीय दिवस भुवनेश्वर, ओडिशा येथे आयोजित करण्यात आला. 13.6

प्रश्न ९ (UPSC / MPSC): २०२५ ची प्रवासी भारतीय दिवसाची थीम काय होती?

(a) Engaging Diaspora
(b) Diaspora’s Contribution to a Viksit Bharat
(c) Aatmanirbhar Bharat
(d) NRI: Reliable Partners

✅ उत्तर: (b) Diaspora’s Contribution to a Viksit Bharat UPSC / MPSC

📌 स्पष्टीकरण: २०२५ ची थीम “Diaspora’s Contribution to a Viksit Bharat” होती. 13.6

प्रश्न १० (UPSC / MPSC): २०२६ मध्ये दोहा, कतार येथे प्रवासी भारतीय दिवस कोणत्या थीमवर साजरा झाला?

(a) Women Empowerment
(b) नारी शक्ती
(c) Gender Equality
(d) वरील सर्व

✅ उत्तर: (b) नारी शक्ती UPSC / MPSC

📌 स्पष्टीकरण: २०२६ मध्ये दोहा, कतार येथे ‘नारी शक्ती’ (Women Power) थीमवर साजरा झाला. 13.6

📌 MPSC / UPSC / SSC / RRB साठी अतिमहत्त्वाचे मुद्दे:

• तारीख: ९ जानेवारी — प्रवासी भारतीय दिवस

• गांधीजींचे परतणे: ९ जानेवारी १९१५ (दक्षिण आफ्रिकेतून)

• पहिला PBD: ९ जानेवारी २००३

• घोषणा: अटल बिहारी वाजपेयी (८ जानेवारी २००२)

• समिती: डॉ. एल. एम. सिंघवी (२०००)

• पुरस्कार: प्रवासी भारतीय सम्मान

• स्वरूप: २०१५ पासून दर दोन वर्षांनी

• OCI: २००६, हैदराबाद

📚 संदर्भ (C-13)

संदर्भ कोड	स्रोत
13.1	भारत सरकार – प्रवासी भारतीय विभाग
13.2	गांधी – जीवनचरित्र, डी. जी. तेंडुलकर
13.3	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ३
13.4	प्रवासी भारतीय दिवस – अधिकृत थीम
13.5	भारत सरकार – चालू घडामोडी
13.6	UPSC/MPSC प्रश्नपत्रिका

Share Buttons – Small Square

📝 तयारी पूर्ण झाली? आता Mock Test द्या!

🚀 मॉक टेस्ट सुरू करा

वाचकांनो, ‘नोकरी वार्ता’ चे चॅनेल जॉईन केले आहे का?

अजून नाही? तर लगेच बटणावर क्लिक करा आणि सर्व सरकारी नोकऱ्यांचे ताजे अपडेट्स ‘नोकरीवार्ता’ वर मिळवा!

टेलिग्राम व्हॉट्सअप

🚀 त्वरित जॉईन करा!