💬 नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे प्रेरणादायी वचन

“Give me blood, and I will give you freedom!”

“मला रक्त द्या, मी तुम्हाला स्वातंत्र्य देईन!”

— सुभाषचंद्र बोस (नेताजी)

सुभाषचंद्र बोस – BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET व विद्यापीठ स्तरावरील अभ्यास (C-1 ते C-14)

🇮🇳 सुभाषचंद्र बोस (नेताजी)

BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET व विद्यापीठ स्तरावरील अभ्यास
संपूर्ण नोट्स — C-1 ते C-14 | मान्यताप्राप्त संदर्भ ग्रंथ व परीक्षा मुद्दे

C-1 C-2 C-3 C-4 C-5 C-6 C-7 C-8 C-9 C-10 C-11 C-12 C-13 C-14

C-1 प्रस्तावना संदर्भ 1

Subhash Chandra Bose Information in Marathi : सुभाषचंद्र बोस (नेताजी) — भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील धाडसी नेते

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

📌भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ: ब्रिटिश राजवट, काँग्रेसचे नेतृत्व, गांधीजींचा प्रभाव 1.1

📌बोस यांचा उदय: क्रांतिकारी दृष्टिकोन, तरुण नेते म्हणून उदय, काँग्रेस अध्यक्षपद 1.2

📌विशेष ओळख: ‘नेताजी’ या नावाने प्रसिद्ध 1.3

📚 संदर्भ

📖 The Indian Struggle
लेखक: सुभाषचंद्र बोस (१९३५-४२)
🎯 परीक्षा मुद्दा: हे पुस्तक ब्रिटिश सरकारने बंदी घातले होते. UPSC, SSC, RRB मध्ये ‘The Indian Struggle’ चा लेखक कोण? — असा प्रश्न वारंवार विचारला जातो.

संदर्भ कोड	स्रोत
1.1	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४
1.2	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४
1.3	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४

C-2 प्रारंभिक जीवन (१८९७-१९१९) संदर्भ 2

जन्म, कुटुंब, बालपण

१. जन्म आणि कुटुंब

📌तारीख: २३ जानेवारी १८९७ 2.1

📌स्थळ: कटक, ओडिशा (तेव्हाचे बंगाल प्रांत) 2.1

📌वडील: जानकीनाथ बोस — वकील, कायस्थ कुटुंब 2.1

📌आई: प्रभावती देवी 2.1

📌 परीक्षा मुद्दा: २३ जानेवारी हा ‘पराक्रम दिवस’ म्हणून साजरा केला जातो. UPSC/MPSC मध्ये हा प्रश्न वारंवार विचारला जातो.

📖 An Indian Pilgrim
लेखक: सुभाषचंद्र बोस (आत्मचरित्र, अपूर्ण)
🎯 परीक्षा मुद्दा: या पुस्तकात बोस यांनी आपले बालपण, शिक्षण व ICS नोकरी नकार याचा उल्लेख केला आहे.

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
2.1	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४

C-3 शिक्षण संदर्भ 3

वर्ष	घटना
१९०२-०९	बॅप्टिस्ट मिशन स्कूल, कटक 3.1
१९०९-१२	रेवेनशॉ कॉलेजिएट स्कूल, कटक 3.1
१९१२-१६	प्रेसिडेन्सी कॉलेज, कलकत्ता — ओटेन प्रकरण 3.1
१९१७-१९	स्कॉटिश चर्च कॉलेज — बी.ए. (तत्त्वज्ञान) 3.1
१९१९-२१	केंब्रिज विद्यापीठ — ICS परीक्षा उत्तीर्ण 3.1

📌 परीक्षा मुद्दा: बोस यांनी १९२० मध्ये ICS परीक्षा उत्तीर्ण केली (४था क्रमांक), परंतु नोकरी नाकारली. हा मुद्दा UPSC, MPSC, SSC मध्ये वारंवार विचारला जातो.

📚 संदर्भ

📖 Brothers Against the Raj
लेखक: लिओनार्ड ए. गॉर्डन
🎯 परीक्षा मुद्दा: या पुस्तकात बोस व त्यांचे भाऊ सरत बोस यांच्या शिक्षणाचा व राजकीय कारकिर्दीचा तपशील आहे. NET/SET, MA इतिहास अभ्यासक्रमात समाविष्ट.

संदर्भ कोड	स्रोत
3.1	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४

C-4 राजकीय कारकीर्द — काँग्रेसमध्ये संदर्भ 4

१. स्वातंत्र्य चळवळीत प्रवेश

📌राजकीय गुरू: चित्तरंजन दास 4.1

📌असहकार चळवळ: १९२१ मध्ये सहभाग 4.1

📌प्रथम कारावास: डिसेंबर १९२१ 4.1

२. काँग्रेस अध्यक्षपद

वर्ष	अधिवेशन	महत्त्व
१९३८	हरिपुरा (गुजरात)	राष्ट्रीय नियोजन समितीची स्थापना 4.2
१९३९	त्रिपुरी	पट्टाभी सीतारामय्या यांचा पराभव 4.2

📌 परीक्षा मुद्दा: १९३९ च्या त्रिपुरी अधिवेशनात बोस यांनी पट्टाभी सीतारामय्या यांचा पराभव केला. हा UPSC/MPSC मध्ये महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

📚 संदर्भ

📖 His Majesty’s Opponent
लेखक: सुगत बोस (२०११)
🎯 परीक्षा मुद्दा: हे सर्वोत्तम आधुनिक चरित्र आहे. कौटुंबिक अभिलेखागारावर आधारित. UPSC Mains, NET/SET साठी अत्यंत उपयुक्त.

संदर्भ कोड	स्रोत
4.1	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४
4.2	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४

C-5 गांधीजींशी मतभेद आणि फॉरवर्ड ब्लॉक संदर्भ 5

१. मतभेदांची कारणे

विषय	गांधीजी	बोस
अहिंसा	अहिंसा हा अंतिम मार्ग	सशस्त्र संघर्ष आवश्यक
स्वराज्य	हळूहळू, टप्प्याटप्प्याने	त्वरित पूर्ण स्वातंत्र्य
अर्थव्यवस्था	ग्रामस्वराज्य, खादी	जड औद्योगिकीकरण

📌 परीक्षा मुद्दा: गांधीजींनी बोस यांना “देशभक्तांमधील राजपुत्र” (Prince among the Patriots) म्हटले. हा मुद्दा UPSC/MPSC मध्ये विचारला जातो.

२. फॉरवर्ड ब्लॉक (२२ जून १९३९)

📌स्थापना: ऑल इंडिया फॉरवर्ड ब्लॉक 5.1

📌उद्देश: सर्व वसाहतविरोधी शक्तींना एकत्र आणणे 5.1

📚 संदर्भ

📖 Crossroads (१९३८-१९४०)
लेखक: सुभाषचंद्र बोस
🎯 परीक्षा मुद्दा: या पुस्तकात काँग्रेस अध्यक्षपद, त्रिपुरी अधिवेशन व फॉरवर्ड ब्लॉक स्थापनेचा तपशील आहे.

संदर्भ कोड	स्रोत
5.1	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४

C-6 सुटका आणि परदेशात (१९४१-१९४३) संदर्भ 6

१. सुटका (जानेवारी १९४१)

📌नाव: ‘मुहम्मद झियाउद्दीन’ — अफगाण 6.1

📌मार्ग: काबूल → मॉस्को → बर्लिन 6.1

📌 परीक्षा मुद्दा: बोस यांनी ‘मुहम्मद झियाउद्दीन’ या नावाने सुटका केली. हा UPSC मध्ये महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

२. जर्मनीत (१९४१-१९४३)

📌फ्री इंडिया सेंटर: मे १९४१, बर्लिन 6.2

📌आझाद हिंद रेडिओ: बर्लिन 6.2

📌हिटलर भेट: मे १९४२ 6.2

📌 परीक्षा मुद्दा: आझाद हिंद रेडिओचे उद्घाटन बर्लिन येथे केले. हा UPSC मध्ये विचारला जातो.

📚 संदर्भ

📖 Subhas Chandra Bose in Nazi Germany
लेखक: रोमेन हेस (२०११)
🎯 परीक्षा मुद्दा: जर्मनीतील बोस यांच्या कार्याचा अभ्यास. UPSC Mains, Research साठी उपयुक्त.

संदर्भ कोड	स्रोत
6.1	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४
6.2	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४

C-7 आझाद हिंद फौज आणि आझाद हिंद सरकार संदर्भ 7

१. INA ची पुनर्रचना (४ जुलै १९४३)

📌स्थळ: सिंगापूर 7.1

📌सैन्यबळ: ४३,००० सैनिक 7.1

२. आझाद हिंद सरकार (२१ ऑक्टोबर १९४३)

📌घोषणा: सिंगापूर — प्रोव्हिजनल गव्हर्नमेंट 7.2

📌वैशिष्ट्ये: स्वतःचे चलन, टपाल तिकिटे, न्यायालये 7.2

📌 परीक्षा मुद्दा: आझाद हिंद सरकारची स्थापना २१ ऑक्टोबर १९४३ रोजी सिंगापूर येथे झाली. हा UPSC/MPSC मध्ये महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

३. राणी झाशी रेजिमेंट (१२ जुलै १९४३)

📌नेतृत्व: कर्णधार लक्ष्मी सहगल 7.3

📌महत्त्व: जगातील पहिली महिला लढाऊ रेजिमेंट 7.3

📌 परीक्षा मुद्दा: राणी झाशी रेजिमेंट ही जगातील पहिली महिला लढाऊ रेजिमेंट होती. UPSC, MPSC, SSC मध्ये विचारली जाते.

📚 संदर्भ

📖 Azad Hind
लेखक: सुभाषचंद्र बोस (१९४३-४५)
🎯 परीक्षा मुद्दा: INA व आझाद हिंद सरकारच्या स्थापनेचा लेखाजोखा. UPSC Mains साठी महत्त्वाचा स्रोत.

संदर्भ कोड	स्रोत
7.1	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४
7.2	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४
7.3	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४

C-8 मृत्यू आणि रहस्य संदर्भ 8

१. मृत्यूची परिस्थिती

📌स्थळ: तैहोकू (तैवान) — विमान अपघात 8.1

📌तारीख: १८ ऑगस्ट १९४५ 8.1

२. तपास समित्या

📌१९५६ — शाह नवाज समिती: विमान अपघातात मृत्यू 8.2

📌२००५ — मुखर्जी आयोग: विमान अपघात नव्हता 8.2

📌 परीक्षा मुद्दा: बोस यांच्या मृत्यूचे रहस्य आजही कायम आहे. दोन तपास समित्या — शाह नवाज समिती (१९५६) व मुखर्जी आयोग (२००५) — यांचे निष्कर्ष UPSC/MPSC मध्ये विचारले जातात.

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
8.1	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४
8.2	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४

C-9 विचारधारा संदर्भ 9

१. सम्यवाद (Doctrine of Harmony)

📌स्वदेशी राजकीय तत्त्वज्ञान: फॅसिझम व कम्युनिझम यांचा समन्वय 9.1

📌 परीक्षा मुद्दा: ‘सम्यवाद’ ही बोस यांची स्वदेशी राजकीय तत्त्वज्ञान आहे. NET/SET, UPSC मध्ये विचारली जाते.

📚 संदर्भ

📖 Political Philosophy of Subhas Chandra Bose
🎯 परीक्षा मुद्दा: बोस यांच्या राजकीय विचारांची पद्धतशीर मांडणी. NET/SET, UPSC साठी उपयुक्त.

संदर्भ कोड	स्रोत
9.1	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ४

C-10 सारांश — परीक्षांसाठी महत्त्वाचे मुद्दे संदर्भ 10

क्र.	बाब	तपशील
१	जन्म-मृत्यू	२३ जानेवारी १८९७ – १८ ऑगस्ट १९४५
२	उपनाव	नेताजी — जर्मनीतील भारतीयांनी दिले
३	काँग्रेस अध्यक्ष	१९३८ (हरिपुरा), १९३९ (त्रिपुरी)
४	प्रमुख संस्था	फॉरवर्ड ब्लॉक (१९३९), INA
५	आझाद हिंद सरकार	२१ ऑक्टोबर १९४३, सिंगापूर
६	राणी झाशी रेजिमेंट	१२ जुलै १९४३ — लक्ष्मी सहगल
७	प्रसिद्ध वचन	“Give me blood, I will give you freedom”
८	पराक्रम दिवस	२३ जानेवारी
९	गांधीजींचे उद्गार	“Prince among the Patriots”
१०	स्व-रचित पुस्तक	The Indian Struggle

📌 MPSC / UPSC / NET / SET साठी सूचना: बोस हे INA, आझाद हिंद सरकार, राणी झाशी रेजिमेंट, गांधी-बोस मतभेद या विषयांसाठी महत्त्वाचे आहेत. The Indian Struggle हे त्यांचे सर्वात महत्त्वाचे पुस्तक आहे.

C-11 मान्यताप्राप्त संदर्भ ग्रंथ — सर्व पुस्तके संदर्भ 11

UPSC, MPSC, SSC, RRB, NET/SET, BA/MA साठी महत्त्वाची पुस्तके

📖 The Indian Struggle (१९२०-१९४२)
लेखक: सुभाषचंद्र बोस (स्वतः)
🎯 परीक्षा मुद्दा: सर्वात महत्त्वाचे — ब्रिटिश सरकारने बंदी घातली. UPSC, SSC, RRB मध्ये वारंवार विचारला जातो.

📖 His Majesty’s Opponent
लेखक: सुगत बोस (२०११)
🎯 परीक्षा मुद्दा: सर्वोत्तम आधुनिक चरित्र — UPSC Mains, NET/SET, MA इतिहास.

📖 An Indian Pilgrim
लेखक: सुभाषचंद्र बोस (आत्मचरित्र)
🎯 परीक्षा मुद्दा: ICS नोकरी नकार, बालपण, शिक्षण — MPSC/UPSC साठी.

📖 Azad Hind
लेखक: सुभाषचंद्र बोस
🎯 परीक्षा मुद्दा: INA व आझाद हिंद सरकार स्थापना — UPSC Mains.

📖 Brothers Against the Raj
लेखक: लिओनार्ड ए. गॉर्डन
🎯 परीक्षा मुद्दा: सुभाष व सरत बोस — NET/SET, MA.

📌 सर्वात महत्त्वाची पुस्तके (Exam Priority):
1. The Indian Struggle — सुभाषचंद्र बोस (UPSC/SSC/RRB)
2. His Majesty’s Opponent — सुगत बोस (UPSC Mains/NET/SET)
3. An Indian Pilgrim — सुभाषचंद्र बोस (MPSC/UPSC)
4. Azad Hind — सुभाषचंद्र बोस (UPSC Mains)

C-12 विविध परीक्षांमधील MCQ प्रश्न संदर्भ 12

प्रश्न १ (UPSC / State PSC): ‘The Indian Struggle’ या पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत?

(a) महात्मा गांधी
(b) सुभाषचंद्र बोस
(c) जवाहरलाल नेहरू
(d) रासबिहारी बोस

✅ उत्तर: (b) सुभाषचंद्र बोस UPSC / State PSC

📌 स्पष्टीकरण: ‘The Indian Struggle’ हे सुभाषचंद्र बोस यांनी लिहिलेले पुस्तक असून ब्रिटिश सरकारने त्यावर बंदी घातली होती.

प्रश्न २ (UPSC): आझाद हिंद रेडिओचे उद्घाटन सुभाषचंद्र बोस यांनी कोठे केले?

(a) टोकियो
(b) रंगून
(c) बर्लिन
(d) सिंगापूर

✅ उत्तर: (c) बर्लिन UPSC

📌 स्पष्टीकरण: बोस यांनी मे १९४१ मध्ये बर्लिन येथे आझाद हिंद रेडिओची स्थापना केली.

प्रश्न ३ (SSC / RRB): सुभाषचंद्र बोस यांना ‘नेताजी’ ही पदवी कोणी दिली?

(a) महात्मा गांधी
(b) जर्मनीतील भारतीय
(c) जवाहरलाल नेहरू
(d) रासबिहारी बोस

✅ उत्तर: (b) जर्मनीतील भारतीय SSC / RRB

📌 स्पष्टीकरण: ‘नेताजी’ ही पदवी जर्मनीतील भारतीयांनी बोस यांना दिली.

प्रश्न ४ (UPSC / MPSC): १९३९ मध्ये काँग्रेस अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत सुभाषचंद्र बोस यांनी कोणाचा पराभव केला?

(a) महात्मा गांधी
(b) पट्टाभी सीतारामय्या
(c) सरदार पटेल
(d) जवाहरलाल नेहरू

✅ उत्तर: (b) पट्टाभी सीतारामय्या UPSC / MPSC

📌 स्पष्टीकरण: १९३९ च्या त्रिपुरी अधिवेशनात बोस यांनी गांधीजींचे उमेदवार पट्टाभी सीतारामय्या यांचा पराभव केला.

प्रश्न ५ (RRB / SSC): राणी झाशी रेजिमेंटच्या नेतृत्वाखाली कोण होत्या?

(a) सरोजिनी नायडू
(b) कर्णधार लक्ष्मी सहगल
(c) अनिता बोस
(d) विजय लक्ष्मी पंडित

✅ उत्तर: (b) कर्णधार लक्ष्मी सहगल RRB / SSC

📌 स्पष्टीकरण: राणी झाशी रेजिमेंटचे नेतृत्व कर्णधार लक्ष्मी सहगल यांनी केले.

C-13 मान्यवरांची उद्गारे संदर्भ 13

“बोस हे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील सर्वात धाडसी नेते होते.”

— इतिहासकार 13.1

“बोस हे भारताचे खरे राष्ट्रवादी होते. त्यांनी स्वातंत्र्यासाठी कोणताही तडजोड केली नाही.”

— लिओनार्ड गॉर्डन 13.2

“बोस स्वातंत्र्य ताब्यात घेऊ इच्छित होते, त्याची वाट पाहत नव्हते.”

— इतिहासकार 13.3

📌 महत्त्वाचे: गांधीजींनी बोस यांना “देशभक्तांमधील राजपुत्र” (Prince among the Patriots) म्हटले.

C-14 चालू घडामोडी (Current Affairs) संदर्भ 14

UPSC, MPSC, SSC साठी अद्ययावत माहिती

🟥 १. पराक्रम दिवस (Parakram Diwas) — २३ जानेवारी
📅 २०२१ पासून घोषित
महत्त्व: नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांची जयंती
२०२६ चे आयोजन: श्री विजयपुरम (पूर्वीचे पोर्ट ब्लेअर), अंदमान-निकोबार — २३ ते २५ जानेवारी २०२६; १३ ठिकाणी समांतर कार्यक्रम
🎯 परीक्षा मुद्दा: २३ जानेवारी हा ‘पराक्रम दिवस’ म्हणून साजरा केला जातो. २०२६ चा मुख्य कार्यक्रम श्री विजयपुरम (पोर्ट ब्लेअर) येथे आयोजित करण्यात आला.

🟥 २. इंडिया गेट येथे नेताजींचा पुतळा
📅 अनावरण: २३ जानेवारी २०२१
स्थळ: इंडिया गेट (कॅनोपी), नवी दिल्ली
शिल्पकार: अवैता गदनायक
महत्त्व: किंग जॉर्ज पंचम यांच्या जागी नेताजींचा होलोग्राम पुतळा
🎯 परीक्षा मुद्दा: नेताजींचा होलोग्राम पुतळा इंडिया गेट येथे २०२१ मध्ये उभारण्यात आला — औपनिवेशिक मानसिकतेतून बाहेर पडण्याचे प्रतीक.

🟥 ३. अंदमान-निकोबार बेटांची पुनर्नामकरण
📅 २०१८
रॉस बेट → नेताजी सुभाषचंद्र बोस द्वीप
नील बेट → शहीद द्वीप
हॅवलॉक बेट → स्वराज द्वीप
🎯 परीक्षा मुद्दा: २०१८ मध्ये तीन बेटांची पुनर्नामकरण करण्यात आली. रॉस बेटाचे नेताजी सुभाषचंद्र बोस द्वीप असे नामकरण.

🟥 ४. ३० डिसेंबर १९४३ — पोर्ट ब्लेअर येथे तिरंगा फडकावणे
घटना: ३० डिसेंबर १९४३ — नेताजींनी पोर्ट ब्लेअर (आताचे श्री विजयपुरम) येथे तिरंगा फडकावला
७५वा वर्धापन दिन: २०१८ मध्ये साजरा
🎯 परीक्षा मुद्दा: ३० डिसेंबर १९४३ रोजी नेताजींनी पोर्ट ब्लेअर येथे तिरंगा फडकावला.

🟥 ५. सर्वोच्च न्यायालय — ‘राष्ट्रीय पुत्र’ पदवी याचिका
📅 एप्रिल २०२६
याचिका: नेताजींना ‘राष्ट्रीय पुत्र’ पदवी देण्याची मागणी
निकाल: सर्वोच्च न्यायालयाने याचिका फेटाळली
कारण: “ऐतिहासिक व राजकीय मुद्द्यांवर न्यायिक कार्यवाहीच्या कक्षेबाहेर”
🎯 परीक्षा मुद्दा: एप्रिल २०२६ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने नेताजींना ‘राष्ट्रीय पुत्र’ पदवी देण्याची याचिका फेटाळली.

🟥 ६. क्रांती मंदिर — लाल किल्ला
स्थळ: लाल किल्ला, दिल्ली
वैशिष्ट्ये: नेताजी व INA शी संबंधित ऐतिहासिक साहित्य; नेताजींनी परिधान केलेली टोपी प्रदर्शित
🎯 परीक्षा मुद्दा: लाल किल्ल्यातील क्रांती मंदिरात नेताजींची टोपी प्रदर्शित करण्यात आली आहे.

🟥 ७. पराक्रम दिवस २०२६ — श्री विजयपुरम
📅 २३-२५ जानेवारी २०२६
आयोजन: श्री विजयपुरम (अंदमान-निकोबार)
मुख्य अतिथी: लेफ्टनंट गव्हर्नर अॅडमिरल डी.के. जोशी
कार्यक्रम: ड्रोन शो, सांस्कृतिक कार्यक्रम, उस्ताद अमजद अली खान, पपोन, रघु दीक्षित
🎯 परीक्षा मुद्दा: २०२६ चा पराक्रम दिवस श्री विजयपुरम (पोर्ट ब्लेअर) येथे साजरा करण्यात आला.

📌 चालू घडामोडी — सारांश:
• पराक्रम दिवस — २३ जानेवारी (२०२१ पासून)
• नेताजींचा पुतळा — इंडिया गेट (२०२१)
• बेटांची पुनर्नामकरण — २०१८ (रॉस → नेताजी द्वीप)
• ३० डिसेंबर १९४३ — पोर्ट ब्लेअर येथे तिरंगा
• सुप्रीम कोर्ट — ‘राष्ट्रीय पुत्र’ याचिका फेटाळली (एप्रिल २०२६)
• पराक्रम दिवस २०२६ — श्री विजयपुरम येथे आयोजन