💬 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे ब्रीदवाक्य

“Educate, Agitate, Organize”

“शिक्षित व्हा, आंदोलन करा, संघटित व्हा”

— डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – संपूर्ण अभ्यास (C-1 ते C-14)

📚 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET व विद्यापीठ स्तरावरील अभ्यासासाठी संपूर्ण नोट्स — C-1 ते C-14

C-1 C-2 C-3 C-4 C-5 C-6 C-7 C-8 C-9 C-10 C-11 C-12 C-13 C-14

C-1 प्रस्तावना संदर्भ 1

Dr. Babasaheb Ambedkar Information in Marathi : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर — भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, समाजसुधारक, अर्थशास्त्रज्ञ

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

📌१९व्या-२०व्या शतकातील भारत: जातीय विषमता, अस्पृश्यता, सामाजिक अन्याय, ब्रिटिश राजवट 1.1

📌दलित चळवळीचा उदय: अस्पृश्य समाजाच्या हक्कांसाठी संघर्ष 1.1

📌आंबेडकरांचा उदय: स्वातंत्र्य, समता, बंधुता या तत्त्वांसाठी कार्य 1.2

२. डॉ. आंबेडकरांचे व्यक्तिमत्त्व

📌निर्भीडता: समाजातील अन्यायाला तोंड देत संघर्ष 1.3

📌विद्वत्ता: ९ भाषा, ३ विद्यापीठांतून डॉक्टरेट 1.3

📌दूरदृष्टी: भारतीय राज्यघटनेत सर्वांना समान हक्क 1.3

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
1.1	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश, खंड २
1.2	डॉ. धनंजय कीर, ‘डॉ. आंबेडकर – जीवन आणि कार्य’
1.3	विकिपीडिया, ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर’

C-2 बालपण, विवाह व शिक्षण संदर्भ 2

डॉ. आंबेडकर — बालपण ते शिक्षण

१. जन्म आणि कुटुंब

📌तारीख: १४ एप्रिल १८९१ 2.1

📌स्थळ: महू, मध्य प्रांत (आता मध्य प्रदेश) 2.1

📌वडील: रामजी मालोजी सकपाळ (सुभेदार, ब्रिटिश सैन्य) 2.1

📌आई: भीमाबाई 2.1

📌समाज: महार (अस्पृश्य मानला जाणारा समाज) 2.1

📌मूळ आडनाव: अंबावडेकर (गाव: अंबावडे, रत्नागिरी) 2.2

२. शालेय जीवनातील संघर्ष

📌शाळेत अस्पृश्य मुलांना वर्गाबाहेर बसवले जात असे 2.3

📌पिण्याच्या पाण्यासाठी वरच्या जातीच्या व्यक्तीवर अवलंबून 2.3

📌शाळेतील शिपाई उपलब्ध नसेल तर “No Peon, No Water” ही अवस्था 2.3

📌त्यांना संस्कृत शिकता आले नाही 2.3

३. विवाह

📌रमाबाई: १९०६ (वय ९ वर्षे) 2.4

📌साविता आंबेडकर: १९४८ 2.4

४. शिक्षण

वर्ष	पदवी	संस्था
१९०७	मॅट्रिक	–
१९१२	पदवी (अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र)	एल्फिन्स्टन कॉलेज, मुंबई
१९१५	M.A.	कोलंबिया विद्यापीठ
१९१६	Ph.D. (१९२७ मध्ये पदवी प्रदान)	कोलंबिया विद्यापीठ
१९२१	M.Sc.	LSE, लंडन
१९२३	D.Sc.	LSE, लंडन
१९२३	Bar-at-Law	Gray’s Inn, लंडन

५. आर्थिक सहाय्य

📌बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड: शिष्यवृत्ती 2.5

📌शाहू महाराज (कोल्हापूर): आर्थिक मदत 2.5

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
2.1	विकिपीडिया, ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर’
2.2	डॉ. धनंजय कीर, ‘डॉ. आंबेडकर – जीवन आणि कार्य’
2.3	MPSC 2018 Prelims Paper 1
2.4	महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश
2.5	शाहू महाराज व सयाजीराव गायकवाड – संदर्भ

C-3 सामाजिक विचार व तत्त्वज्ञान संदर्भ 3

समता, स्वातंत्र्य, बंधुता, जातीय निर्मूलन

१. ब्रीदवाक्य

“Educate, Agitate, Organize” — शिक्षित व्हा, आंदोलन करा, संघटित व्हा 3.1

२. जातीय व्यवस्थेवरील विचार

📌जात ही भारतातील सर्वात मोठी समस्या 3.2

📌जातीय व्यवस्थेचा पूर्ण नाश करण्याचा आवाहन 3.2

📌मनुस्मृतीला जातीय विषमतेचे प्रतीक मानले 3.2

३. अस्पृश्यता

📌अस्पृश्यता ही हिंदू धर्माची सर्वात मोठी कलंक 3.3

📌अस्पृश्यांना समान हक्क व प्रतिष्ठा मिळणे आवश्यक 3.3

📌‘Broken Men’ सिद्धांत: अस्पृश्य हे बौद्ध धर्माचे अनुयायी होते 3.3

४. स्त्रीवाद

📌स्त्रियांना समान हक्क 3.4

📌हिंदू कोड बिलाद्वारे महिलांना वैवाहिक व मालमत्ता हक्क 3.4

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
3.1	बहिष्कृत हितकारिणी सभा – ब्रीदवाक्य
3.2	‘The Annihilation of Caste’ (१८३६)
3.3	‘Who Were the Shudras?’ (१९४६)
3.4	हिंदू कोड बिल – संदर्भ

C-4 सामाजिक चळवळी व आंदोलने संदर्भ 4

दलित हक्कांसाठी सत्याग्रह व चळवळी

१. प्रमुख चळवळी

चळवळ	वर्ष	महत्त्व
महाड सत्याग्रह	२० मार्च १९२७	चवदार तलावाच्या पाण्याचा हक्क 4.1
मनुस्मृती दहन	२६ डिसेंबर १९२७	जातीय विषमतेच्या प्रतीकाचा निषेध 4.1
पार्वती मंदिर सत्याग्रह	१९२९	मंदिर प्रवेश हक्क 4.2
काळाराम मंदिर सत्याग्रह	१९३०	नाशिक येथील मंदिरात दलित प्रवेश 4.2

२. संस्था व संघटना

📌बहिष्कृत हितकारिणी सभा (१९२४): दलितांमध्ये शिक्षण आणि संस्कृतीचा प्रसार 4.3

📌स्वतंत्र मजूर पक्ष (१९३६): दलित व कामगारांच्या हितासाठी 4.4

📌अनुसूचित जाती महासंघ (१९४२): दलितांच्या राजकीय हक्कांसाठी 4.5

📌पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी (१९४५): शिक्षण प्रसार 4.6

३. येवला जाहीरनामा (१३ ऑक्टोबर १९३५)

“मी हिंदू जन्माला आलो, पण हिंदू म्हणून मरणार नाही”

— डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर 4.7

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
4.1	महाड सत्याग्रह – १९२७
4.2	काळाराम मंदिर सत्याग्रह – १९३०
4.3	बहिष्कृत हितकारिणी सभा – १९२४
4.4	स्वतंत्र मजूर पक्ष – १९३६
4.5	अनुसूचित जाती महासंघ – १९४२
4.6	पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी – १९४५
4.7	येवला जाहीरनामा – १३ ऑक्टोबर १९३५

C-5 राजकीय कारकीर्द व राज्यघटना संदर्भ 5

भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार

१. राजकीय कारकीर्द

📌साउथबरो कमिशन (१९१९): दलितांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ व आरक्षणाची मागणी 5.1

📌गोलमेज परिषद (१९३०-३२): दलितांचे प्रतिनिधित्व 5.2

📌पुणे करार (१९३२): गांधीजींशी करार; स्वतंत्र मतदारसंघाऐवजी आरक्षित जागा 5.3

📌व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी समितीत सदस्य (१९४२-४६): कामगार सदस्य 5.4

📌कायदा मंत्री (१९४७-१९५१): स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदा मंत्री 5.5

२. राज्यघटनेतील योगदान

📌मसुदा समितीचे अध्यक्ष: २९ ऑगस्ट १९४७ 5.6

📌अनुच्छेद ३२: संविधानिक उपचारांचा अधिकार — “राज्यघटनेचा आत्मा” 5.7

📌अनुच्छेद १७: अस्पृश्यता निर्मूलन 5.7

📌अनुच्छेद १५(४): सामाजिक व शैक्षणिक दृष्ट्या मागास वर्गांसाठी विशेष तरतुदी 5.7

📌सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकार: महिलांना लगेच मतदानाचा अधिकार 5.7

३. हिंदू कोड बिल

📌महिलांना समान हक्क देणारे विधेयक 5.8

📌मतभेदांमुळे १९५१ मध्ये कायदा मंत्रीपदाचा राजीनामा 5.8

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
5.1	साउथबरो कमिशन – १९१९
5.2	गोलमेज परिषद – १९३०-३२
5.3	पुणे करार – १९३२
5.4	व्हाइसरॉयची कार्यकारी समिती – १९४२-४६
5.5	भारताचे पहिले कायदा मंत्री – १९४७-५१
5.6	मसुदा समिती – २९ ऑगस्ट १९४७
5.7	भारतीय राज्यघटना – अनुच्छेद
5.8	हिंदू कोड बिल – १९५१

C-6 अर्थशास्त्रातील योगदान संदर्भ 6

अर्थशास्त्रज्ञ, चलनवादी, RBI चे जनक

१. प्रमुख प्रबंध

📌“The Problem of the Rupee” (१९२३): भारतीय रुपयाची अर्थव्यवस्था 6.1

📌“State and Minorities” (१९४७): अल्पसंख्याकांसाठी संवैधानिक तरतुदी 6.1

२. RBI ची स्थापना

📌हिल्टन यंग कमिशनला दिलेल्या सूचनांवर RBI ची निर्मिती 6.2

📌भारतीय रुपयाच्या चलन व्यवस्थेवर त्यांचा प्रबंध 6.2

३. अर्थशास्त्रीय विचार

📌जातीय अर्थशास्त्र: जाती व व्यवसाय, जातीय अर्थशास्त्राचे दोष 6.3

📌कल्याणकारी राज्य: राज्य समाजवाद, राज्याच्या भूमिका 6.3

📌सार्वजनिक वित्त: कर आकारणी, अर्थसंकल्पीय तत्त्वे 6.3

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
6.1	‘The Problem of the Rupee’ – १९२३
6.2	हिल्टन यंग कमिशन – RBI स्थापना
6.3	मैसूर विद्यापीठ – अर्थशास्त्र अभ्यासक्रम

C-7 साहित्यिक कार्य संदर्भ 7

लेखन, विचार, ग्रंथ

ग्रंथ / लेखन	वर्ष	विषय / महत्त्व
Castes in India	१९१६	जातीय व्यवस्थेची उत्पत्ती व यंत्रणा 7.1
The Problem of the Rupee	१९२३	भारतीय रुपयाची अर्थव्यवस्था 7.1
The Annihilation of Caste	१९३६	जातीय व्यवस्थेचा पूर्ण नाश 7.2
Who Were the Shudras?	१९४६	शूद्रांच्या उत्पत्तीवर विश्लेषण 7.3
State and Minorities	१९४७	अल्पसंख्याकांसाठी संवैधानिक तरतुदी 7.1
Buddha and His Dharma	१९५६	बुद्ध आणि बौद्ध धर्मावरील अंतिम लेखन 7.4

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
7.1	डॉ. आंबेडकर – ग्रंथ यादी
7.2	‘The Annihilation of Caste’ – १९३६
7.3	‘Who Were the Shudras?’ – १९४६
7.4	‘Buddha and His Dharma’ – १९५६

C-8 पत्रकारिता व वृत्तपत्रे संदर्भ 8

समाज जागृतीचे माध्यम

वृत्तपत्र	वर्ष	भाषा	प्रकार	आर्थिक मदत
मूकनायक	१९२०	मराठी	पाक्षिक	शाहू महाराज – ₹२,५०० 8.1
बहिष्कृत भारत	१९२७	मराठी	पाक्षिक	–
समता / जनता	१९२८ / १९३०	मराठी	पाक्षिक	–
प्रबुद्ध भारत	१९५६	इंग्रजी	साप्ताहिक	–

📌 महत्त्वपूर्ण: ‘मूकनायक’ हे मराठी पाक्षिक होते आणि त्यास शाहू महाराजांनी ₹२,५०० ची मदत केली, ही बाब नक्की लक्षात ठेवा.

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
8.1	उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ – पत्रकारिता अभ्यासक्रम

C-9 सन्मान व वारसा संदर्भ 9

सन्मान, पुरस्कार, महत्त्वाचे दिवस

सन्मान / वारसा	वर्ष / तपशील
भारतरत्न	१९९० (मरणोत्तर) 9.1
बोधिसत्व	१९५४ – नेपाळमधील जागतिक बौद्ध परिषद 9.2
महापरिनिर्वाण दिन	६ डिसेंबर 9.3
संविधान दिन	२६ नोव्हेंबर (२०१५ पासून) 9.3
पंचतीर्थ (Ambedkar Circuit)	५ स्थळे: महू, लंडन, नागपूर, मुंबई, दिल्ली 9.4

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
9.1	भारत सरकार – भारतरत्न १९९०
9.2	जागतिक बौद्ध परिषद – १९५४
9.3	महापरिनिर्वाण दिन / संविधान दिन
9.4	Ambedkar Circuit – पर्यटन मंत्रालय

C-10 महत्त्वाच्या तारखा (Timeline) संदर्भ 10

१४ एप्रिल १८९१जन्म — महू, मध्य प्रांत 10.1

१९०७मॅट्रिक परीक्षा उत्तीर्ण 10.1

१९१२पदवी (अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र) — एल्फिन्स्टन कॉलेज 10.1

१९१५M.A. — कोलंबिया विद्यापीठ 10.2

१९१६Ph.D. — कोलंबिया विद्यापीठ 10.2

१९२०‘मूकनायक’ वृत्तपत्र सुरू 10.3

१९२१M.Sc. — LSE, लंडन 10.2

१९२३D.Sc. व Bar-at-Law — LSE / Gray’s Inn 10.2

१९२४बहिष्कृत हितकारिणी सभा — स्थापना 10.3

२० मार्च १९२७महाड सत्याग्रह — चवदार तलाव 10.4

२६ डिसेंबर १९२७मनुस्मृती दहन — महाड 10.4

१९३०काळाराम मंदिर सत्याग्रह — नाशिक 10.4

१९३२पुणे करार — गांधीजींशी 10.5

१३ ऑक्टोबर १९३५येवला जाहीरनामा 10.6

१९३६स्वतंत्र मजूर पक्ष — स्थापना 10.7

१९४२अनुसूचित जाती महासंघ — स्थापना 10.7

१९४५पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी — स्थापना 10.7

२९ ऑगस्ट १९४७मसुदा समितीचे अध्यक्ष 10.8

१९४७-१९५१भारताचे पहिले कायदा मंत्री 10.8

१४ ऑक्टोबर १९५६बौद्ध धर्म स्वीकार — नागपूर 10.9

६ डिसेंबर १९५६मृत्यू — दिल्ली 10.10

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
10.1	विकिपीडिया – जीवन
10.2	शिक्षण – विद्यापीठे
10.3	वृत्तपत्रे / संस्था
10.4	सत्याग्रह – १९२७, १९३०
10.5	पुणे करार – १९३२
10.6	येवला जाहीरनामा – १९३५
10.7	राजकीय पक्ष – १९३६, १९४२, १९४५
10.8	मसुदा समिती – १९४७
10.9	बौद्ध धर्म स्वीकार – १९५६
10.10	मृत्यू – ६ डिसेंबर १९५६

C-11 MPSC मध्ये विचारलेले प्रश्न — भाग १ संदर्भ 11

MPSC परीक्षांमध्ये विचारलेले वास्तविक प्रश्न

प्रश्न १: खालील वाक्यांनी वर्णन केलेला समाजसुधारक कोण?

a. त्यांचे कुटुंब जातीय व्यवस्थेचा निषेध करणाऱ्या संत कबीरांच्या शिकवणीवर विश्वास ठेवत असे.
b. त्यांचे वडील सैन्यात होते आणि सुभेदार-मेजर पदावरून निवृत्त झाले.
c. शाळेतील महिला शिपाईंना त्यांची बस्ता अस्पृश्य वाटत असे.
d. ते अस्पृश्य असल्याने त्यांना संस्कृत शिकता आले नाही.

✅ उत्तर: (3) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर MPSC 2018 Prelims

प्रश्न २: हिंदू कोड बिलास कोणत्या नेत्यांनी पाठिंबा दिला?

(a) डॉ. राजेंद्र प्रसाद
(b) पट्टाभी सीतारामय्या
(c) सरदार वल्लभभाई पटेल
(d) सुचेता कृपलानी

✅ उत्तर: (4) सर्व बरोबर MPSC Prelims 2021

प्रश्न ३: डॉ. आंबेडकरांना खालीलपैकी कोणता पुरस्कार देण्यात आला?

(a) नोबेल शांतता पुरस्कार
(b) भारतरत्न
(c) पद्मश्री
(d) पद्मविभूषण

✅ उत्तर: (b) भारतरत्न MPSC Group C Prelims

प्रश्न ४: डॉ. आंबेडकरांच्या खालील कार्यांचा कालक्रमानुसार योग्य क्रम कोणता?

a. मुंबई येथे पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना
b. काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह
c. अनुसूचित जाती महासंघाची स्थापना
d. बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना

✅ उत्तर: (3) d, b, c, a MPSC Subordinate Services Mains 2021

प्रश्न ५: डॉ. आंबेडकरांच्या निधनानंतर त्यांच्या खालीलपैकी कोणते अनुयायी काँग्रेसचे सदस्य झाले?

(a) आर.डी. भांडारे
(b) राजाभाऊ भोळे
(c) दादासाहेब रुपवते
(d) बापूसाहेब राजभोज

✅ उत्तर: (2) फक्त (a), (b), (c) MPSC Rajyaseva Prelims 2022

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
11.1	MPSC 2018 Prelims Paper 1
11.2	MPSC Prelims 2021
11.3	MPSC Group C Prelims
11.4	MPSC Subordinate Services Mains 2021
11.5	MPSC Rajyaseva Prelims 2022

C-12 MPSC मध्ये विचारलेले प्रश्न — भाग २ संदर्भ 12

इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये विचारलेले प्रश्न

प्रश्न ६: ‘लॉर्ड बुद्ध अँड हिज धम्म’ हे पुस्तक कोणाचे आहे?

(a) ज्योतिराव फुले
(b) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
(c) स्वामी विवेकानंद
(d) महात्मा गांधी

✅ उत्तर: (b) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

प्रश्न ७: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कायदा मंत्रीपदाचा राजीनामा कोणत्या वर्षी दिला?

(a) १९४७
(b) १९४९
(c) १९५१
(d) १९५६

✅ उत्तर: (c) १९५१

प्रश्न ८: डॉ. आंबेडकरांना Ph.D. पदवी कोणत्या विद्यापीठातून मिळाली?

(a) मुंबई विद्यापीठ
(b) कोलंबिया विद्यापीठ
(c) ऑक्सफर्ड विद्यापीठ
(d) केंब्रिज विद्यापीठ

✅ उत्तर: (b) कोलंबिया विद्यापीठ

प्रश्न ९: डॉ. आंबेडकरांचे मूळ आडनाव काय होते?

(a) फुले
(b) घाटगे
(c) अंबावडेकर
(d) खानविलकर

✅ उत्तर: (c) अंबावडेकर

प्रश्न १०: ‘The Annihilation of Caste’ हा ग्रंथ कोणत्या वर्षी प्रकाशित झाला?

(a) १९२३
(b) १९३६
(c) १९४६
(d) १९५६

✅ उत्तर: (b) १९३६

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
12.1	SSC / UPSC / CET प्रश्नसंच
12.2	MPSC / राज्यसेवा प्रश्नसंच

C-13 डॉ. आंबेडकरांबद्दल मान्यवरांची उद्गारे संदर्भ 13

“डॉ. आंबेडकर हे आधुनिक भारताचे शिल्पकार होते. त्यांच्या राज्यघटनेने भारताला समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता दिली.”

— महात्मा गांधी 13.1

“त्यांच्या जातीय व्यवस्थेवरील टीका आणि अस्पृश्यता निर्मूलनाचा संघर्ष अतुलनीय आहे. ते एक महान अर्थशास्त्रज्ञ होते.”

— प्रो. अमर्त्य सेन 13.2

“भारतातील सर्वात मोठे समाजसुधारक म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. त्यांनी दलितांना त्यांचा हक्क मिळवून दिला.”

— मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर 13.3

“डॉ. आंबेडकर हे बुद्धिसत्तेचे प्रतीक होते. त्यांचे अर्थशास्त्रावरील प्रबंध आजही प्रासंगिक आहेत.”

— डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन 13.4

📌 महत्त्वपूर्ण: डॉ. आंबेडकर हे “बोधिसत्व” या पदवीने सन्मानित होणारे एकमेव भारतीय आहेत. १९५४ मध्ये नेपाळमधील “जागतिक बौद्ध परिषद” ने त्यांना ही पदवी दिली 13.5

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
13.1	महात्मा गांधी – आंबेडकरांविषयी
13.2	प्रो. अमर्त्य सेन – आंबेडकरांविषयी
13.3	मार्टिन ल्यूथर किंग – आंबेडकरांविषयी
13.4	डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन – आंबेडकरांविषयी
13.5	बोधिसत्व पदवी – १९५४ जागतिक बौद्ध परिषद

C-14 चालू घडामोडी व स्मारके संदर्भ 14

डॉ. आंबेडकर यांच्याशी संबंधित स्मारके, पुतळे, सरकारी योजना

१. ‘स्टॅच्यू ऑफ नॉलेज’ – लातूर, महाराष्ट्र

📌स्थान: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पार्क, लातूर, महाराष्ट्र 14.1

📌उंची: ७५ फूट (कायमस्वरूपी) 14.1

📌नाव: ‘स्टॅच्यू ऑफ नॉलेज’ (Statue of Knowledge) 14.1

📌खर्च: ₹१० कोटी (संपूर्ण प्रकल्प) 14.1

📌भूमिपूजन: १४ एप्रिल (डॉ. आंबेडकर जयंती) 14.1

📌स्वरूप: पूर्वी ७५ फूटांची प्रतिकृती (replica) बसवण्यात आली होती; आता कायमस्वरूपी पुतळा मंजूर 14.1

📌 MPSC साठी महत्त्वाचे: लातूर येथील “स्टॅच्यू ऑफ नॉलेज” हा महाराष्ट्रातील डॉ. आंबेडकरांचा महत्त्वाचा पुतळा आहे. ₹१० कोटी खर्च आणि ७५ फूट उंची ही तथ्ये लक्षात ठेवा. 14.1

२. ‘स्टॅच्यू ऑफ सोशल जस्टिस’ – विजयवाडा, आंध्र प्रदेश

📌अधिकृत नाव: ‘स्टॅच्यू ऑफ सोशल जस्टिस’ (Statue of Social Justice) 14.2

📌स्थान: स्वराज मैदान, विजयवाडा, आंध्र प्रदेश 14.2

📌पुतळ्याची उंची: १२५ फूट (कांस्य / ब्रॉन्झ) 14.2

📌एकूण उंची (पेडेस्टलसह): २०६ फूट 14.2

📌खर्च: सुमारे ₹४०४.३५ कोटी 14.2

📌उद्घाटन: १९ जानेवारी २०२४ 14.2

📌उद्घाटक: तत्कालीन मुख्यमंत्री वाय.एस. जगन मोहन रेड्डी 14.2

📌शिल्पकार: राम वंजी सुतार (स्टॅच्यू ऑफ युनिटीचे शिल्पकार) 14.2

📌वैशिष्ट्य: जगातील सर्वात उंच डॉ. आंबेडकर पुतळा 14.2

📌 UPSC / स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाचे: हा जगातील सर्वात उंच डॉ. आंबेडकर पुतळा आहे. ‘स्टॅच्यू ऑफ सोशल जस्टिस’ हे नाव, २०६ फूट उंची, राम वंजी सुतार यांची शिल्पकला – हे मुद्दे नक्की लक्षात ठेवा. 14.2

३. इंदू मिल, मुंबई येथील पुतळा (प्रस्तावित)

📌स्थान: इंदू मिल, मुंबई, महाराष्ट्र 14.3

📌नियोजित उंची: ३५० फूट (पुतळा) + १०० फूट (पेडेस्टल) = एकूण ४५० फूट 14.3

📌सद्यस्थिती: कांस्य (ब्रॉन्झ) च्या वाढलेल्या किमतीमुळे काम थांबले 14.3

📌कारण: २०१८ मध्ये कांस्याची किंमत ₹८५०/kg होती; आता ₹१,५०० ते ₹१,७००/kg पर्यंत पोहोचली 14.3

📌प्रकल्प खर्च: ₹१,०८९.९५ कोटी (मंजूर) 14.3

📌शिल्पकार: राम वंजी सुतार 14.3

📌 MPSC / UPSC साठी महत्त्वाचे: मुंबईतील इंदू मिल येथील हा जगातील सर्वात उंच डॉ. आंबेडकर पुतळा ठरणार होता, मात्र कांस्याच्या वाढत्या किमतींमुळे काम अडकले आहे. 14.3

४. ‘पंचतीर्थ’ (Panchteerth) – पाच तीर्थक्षेत्रे

📌महू (मध्य प्रदेश): जन्मस्थान 14.4

📌लंडन (यूके): शिक्षण भूमी 14.4

📌नागपूर (महाराष्ट्र): दीक्षा भूमी – १४ ऑक्टोबर १९५६ 14.4

📌दिल्ली: महापरिनिर्वाण भूमी 14.4

📌मुंबई (चैत्यभूमी): स्मारक स्थळ 14.4

📌 MPSC / UPSC साठी महत्त्वाचे: ‘पंचतीर्थ’ ही संकल्पना डॉ. आंबेडकरांच्या जीवनातील पाच महत्त्वाच्या स्थळांना जोडते. प्रत्येक स्थळाचे महत्त्व लक्षात ठेवा. 14.4

५. डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक (Indu Mills) – महत्त्वाचे मुद्दे

📌स्थान: इंदू मिल, मुंबई (महाराष्ट्र सरकार) 14.5

📌उद्देश: राष्ट्रीय स्मारक व संग्रहालय 14.5

📌सद्यस्थिती: कांस्याच्या वाढलेल्या किमतीमुळे काम ठप्प 14.5

📌महत्त्व: स्पर्धा परीक्षांमध्ये चालू घडामोडी म्हणून विचारला जाऊ शकतो 14.5

६. डॉ. आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या सरकारी योजना

📌डॉ. आंबेडकर वकील प्रशिक्षण व संशोधन केंद्र (BBATRC): नवी मुंबई, भारतातील पहिले वकील प्रशिक्षण केंद्र 14.6

📌डॉ. आंबेडकर फाउंडेशन: २४ मार्च १९९२ रोजी स्थापना 14.6

📌बुद्ध बसव आंबेडकर साइट अलॉटमेंट स्कीम: SC/ST साठी घरकुल व जागा (कर्नाटक सरकार) 14.6

📌डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय मेरिट पुरस्कार योजना: १० वी व १२ वी गुणवंत विद्यार्थ्यांना 14.6

📌डॉ. आंबेडकर मेडिकल एड स्कीम: आर्थिक दुर्बल रुग्णांना वैद्यकीय मदत 14.6

📌आंतरजातीय विवाहासाठी सामाजिक एकीकरण योजना: आंतरजातीय विवाह करणाऱ्या दलित जोडप्यांना आर्थिक प्रोत्साहन 14.6

७. इतर राज्यांतील कार्यक्रम (चालू घडामोडी)

📌पंजाब – Mawan Dheeyan Satkar Yojana: १४ एप्रिल २०२६ रोजी सुरू; महिलांना ₹१,००० ते ₹१,५०० मासिक 14.7

📌तेलंगणा – हैदराबाद: १२५ फूट पुतळा उद्घाटन २०२३ 14.7

📌मध्य प्रदेश: १३५ वी जयंती सोहळा (२०२६); मुख्यमंत्री मोहन यादव यांनी पुष्पांजली 14.7

८. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे टिप्स

📌‘स्टॅच्यू ऑफ नॉलेज’: लातूर, ७५ फूट, ₹१० कोटी 14.1

📌‘स्टॅच्यू ऑफ सोशल जस्टिस’: विजयवाडा, २०६ फूट, ₹४०४.३५ कोटी, जगातील सर्वात उंच 14.2

📌‘पंचतीर्थ’: ५ स्थळे – म्हो, लंडन, नागपूर, दिल्ली, मुंबई 14.4

📌इंदू मिल पुतळा: ४५० फूट (प्रस्तावित), कांस्याच्या किमतीमुळे काम थांबले 14.3

📌BBATRC: नवी मुंबई, भारतातील पहिले वकील प्रशिक्षण केंद्र 14.6

📌डॉ. आंबेडकर फाउंडेशन: २४ मार्च १९९२ 14.6

📌 MPSC / UPSC / CET साठी सूचना: डॉ. आंबेडकरांशी संबंधित स्मारके, पुतळे, सरकारी योजना व ‘पंचतीर्थ’ यांची तथ्यात्मक माहिती नक्की लक्षात ठेवा. ‘स्टॅच्यू ऑफ नॉलेज’ (लातूर) आणि ‘स्टॅच्यू ऑफ सोशल जस्टिस’ (विजयवाडा) या दोन पुतळ्यांची तुलना (उंची, खर्च, स्थान) परीक्षेत विचारली जाऊ शकते.

📚 संदर्भ

संदर्भ कोड	स्रोत
14.1	‘स्टॅच्यू ऑफ नॉलेज’ – लातूर
14.2	‘स्टॅच्यू ऑफ सोशल जस्टिस’ – विजयवाडा
14.3	इंदू मिल पुतळा – मुंबई
14.4	पंचतीर्थ – ५ स्थळे
14.5	डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक
14.6	डॉ. आंबेडकर फाउंडेशन / सरकारी योजना
14.7	इतर राज्यांतील कार्यक्रम

Share Buttons – Small Square

📝 तयारी पूर्ण झाली? आता Mock Test द्या!

🚀 मॉक टेस्ट सुरू करा

जॉईन करा – नोकरी वार्ता

वाचकांनो, ‘नोकरी वार्ता’ चे चॅनेल जॉईन केले आहे का?

अजून नाही? तर लगेच खालील बटणावर क्लिक करा आणि सर्व सरकारी नोकऱ्यांचे ताजे अपडेट्स ‘नोकरी वार्ता’ वर थेट आपल्या मोबाईलवर मिळवा!

टेलिग्राम व्हॉट्सअप इंस्टाग्राम

🚀 त्वरित जॉईन करा आणि यशस्वी व्हा!

📖 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर माहिती – FAQ

1. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कोण होते?

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे भारतीय राज्यघटनेचे प्रमुख शिल्पकार, अर्थतज्ज्ञ, विधिज्ञ, समाजसुधारक आणि भारतरत्न पुरस्काराने सन्मानित महान व्यक्तिमत्त्व होते.

2. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्म कधी आणि कुठे झाला?

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्म 14 एप्रिल 1891 रोजी मध्य प्रदेशातील महू (सध्याचे डॉ. आंबेडकर नगर) येथे झाला.

3. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना भारतीय संविधानाचे शिल्पकार का म्हणतात?

भारतीय राज्यघटना मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी संविधानाच्या निर्मितीत महत्त्वपूर्ण नेतृत्व केले. त्यामुळे त्यांना भारतीय संविधानाचे प्रमुख शिल्पकार मानले जाते.

4. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे प्रमुख कार्य कोणते?

सामाजिक समता, अस्पृश्यता निर्मूलन, शिक्षणाचा प्रसार, महिलांचे अधिकार, कामगारांचे हक्क आणि भारतीय राज्यघटनेची निर्मिती हे त्यांचे प्रमुख कार्य होते.

5. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची माहिती कोणत्या स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाची आहे?

MPSC, UPSC, PSI, STI, ASO, Police Bharti, Talathi, ZP, SSC, TET आणि इतर स्पर्धा परीक्षांसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची माहिती अत्यंत महत्त्वाची आहे.