वटेगावची छोटीशी शाळा. सकाळी नऊ वाजले होते. अण्णाभाऊ (तुकाराम) आपल्या जुन्या खड्डे पडलेल्या वह्या आणि एका काडीचे पेन्सिल घेऊन शाळेत पोहोचले. इतर मुले गप्पा मारत होती, पण अण्णाभाऊंकडे बघताच एकजण कुजबुजला – “हा मातंगाचा पोरगा आला.”

शाळेच्या दारातच गुरुजी उभे होते. अण्णाभाऊंनी नम्रपणे हात जोडून “नमस्कार गुरुजी” म्हटले. गुरुजींनी डोळे मिचकावून त्यांच्याकडे पाहिले आणि अंगणातल्या विहिरीकडे बोट दाखवत म्हणाले, “जा, आधी सगळ्या मुलांना पाणी आणून दे. मगच आत ये.”

अण्णाभाऊंना ही नवीन गोष्ट नव्हती. रोजचाच हा क्रम. एक हातात लोखंडी ग्लास, दुसऱ्या हाताने कमरेला घट्ट पकडलेली कमरपट्टी, ते विहिरीपाशी गेले. पाणी काढून काढून त्यांनी सर्व मुलांना प्यायला दिले. शेवटी गुरुजींसाठीही एक ग्लास पाणी घेऊन ते आत गेले.

गुरुजींनी ग्लास हातात घेतला, पण प्यायले नाहीत. त्यांनी तो ग्लास मागे टेबलावर ठेवला आणि म्हणाले, “हा ग्लास आधी चांगला धुवून घेऊन ये. मातंगाच्या हातचे पाणी मला नको.”

शाळेतली सगळी मुले हसली. अण्णाभाऊंच्या डोळ्यांत पाणी आले, पण ते रडले नाहीत. त्यांनी ग्लास घेतला, विहिरीवर जाऊन तो घासून-घासून धुतला, पुन्हा पाणी भरले आणि गुरुजींच्या पुढे ठेवले.

गुरुजी समाधानाने पाणी प्यायले आणि मग म्हणाले, “आता जा, तुझी जागा शेवटच्या बाकावर आहे. पण लक्षात ठेव, तुझा हात पेन्सिललाच लागू, पाण्याच्या ग्लासाला नाही.”

त्या दिवशी शाळा सुटली, तेव्हा अण्णाभाऊ शेवटच्या बाकावर शांत बसले होते. त्यांच्या डोक्यात एकच विचार चालला होता – “माझा हात ग्लासाला लागतो म्हणून अपवित्र, पण पेन्सिलला लागतो म्हणून पवित्र? हा हात पेन्सिल इतकाच मजबूत का होऊ शकत नाही?”

तेच घडले. काही वर्षांनी, अण्णाभाऊंनी ‘फकिरा’ सारखी कादंबरी लिहिली, तमाशे रचले, लाखो लोकांना जागे केले. त्यांच्या एकाच ओळीने – “जग बदल घालुनी घाव” – त्या गुरुजींचा अपमान, तो पाण्याचा ग्लास, ती शेवटची बाकं, सगळं इतिहासात विरघळून गेलं.