📖 आण्णा भाऊ साठे
BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET व विद्यापीठ स्तरावरील अभ्यास
संपूर्ण नोट्स — C-1 ते C-12 | MPSC/UPSC परीक्षांमधील प्रश्न
C-1 प्रस्तावना
संदर्भ 1
Annabhau Sathe Information in Marathi : आण्णा भाऊ साठे — ‘लोकशाहीर’, ‘साहित्यसम्राट’, ‘दलित साहित्याचे जनक’
📌ओळख: मराठीतील प्रसिद्ध समाजसुधारक, लोककवी, लेखक 1.1
📌मूळ नाव: तुकाराम भाऊराव साठे 1.1
📌विशेष: ‘दलित साहित्याचे जनक’ मानले जातात 1.2
C-2 प्रारंभिक जीवन (१९२०-१९३१)
संदर्भ 2
📌जन्म: १ ऑगस्ट १९२० 2.1
📌स्थळ: वटेगाव, सांगली जिल्हा, महाराष्ट्र 2.1
📌कुटुंब: दलित मातंग समाज 2.1
📌शिक्षण: चौथीपर्यंत; औपचारिक शिक्षण नाही 2.1
📌 विशेष: आण्णा भाऊ साठे यांचे औपचारिक शिक्षण चौथीपर्यंत होते. त्यांनी स्व-शिक्षण घेऊन मोठे साहित्यिक बनले.
C-3 मुंबईतील संघर्ष व शिक्षण
संदर्भ 3
📌मुंबई आगमन: १९३१ — दुष्काळामुळे कुटुंबासह स्थलांतर 3.1
📌विविध कामे: पोर्टर, शू-पॉलिशर, रोजंदारी मजूर, सुताचे गिरणी कामगार 3.1
📌स्व-शिक्षण: गुजराती लेखकाने वाचन शिकवले; नंतर मराठी वाचन शिकले 3.2
📌अभ्यास मंडळ: माटुंगा लेबर कॅम्पमध्ये आर.बी. मोरे यांच्या अभ्यास मंडळात सहभाग 3.2
C-4 साहित्यिक कारकीर्द
संदर्भ 4
📚 प्रमुख साहित्य
| क्र. | साहित्य | वर्ष | प्रकार |
|---|
| १ | फकिरा | १९५९ | कादंबरी — १९वी आवृत्ती; १९६१ मध्ये राज्य पुरस्कार 4.1 |
| २ | चित्रा | — | कादंबरी — महिला नायिका 4.1 |
| ३ | माझा रशियाचा प्रवास | १९६१ | प्रवासवर्णन — रशियाच्या भेटीचा अनुभव 4.1 |
| ४ | स्टॅलिनग्राडचा पोवाडा | १९४३ | पोवाडा 4.1 |
| ५ | माझी मैना गावावर राहिली | — | लोकगीत — संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ 4.1 |
📊 साहित्याची आकडेवारी
📌३५ कादंबऱ्या 4.2
📌१३ लघुकथा संग्रह 4.2
📌१० पोवाडे (बॅलड) 4.2
📌१२ चित्रपट पटकथा 4.2
📖 ‘फकिरा’ — सर्वात महत्त्वाची कादंबरी
‘फकिरा’ ही कादंबरी ब्रिटिश राजवटीत दलितांचा संघर्ष, उपासमार, फाशी यांचे वास्तव चित्रण करते. १९६१ मध्ये राज्य पुरस्कार मिळाला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना समर्पित.
📖 ‘माझा रशियाचा प्रवास’ (१९६१)
दलित लेखकाचे पहिले प्रवासवर्णन. रशियाच्या भेटीचा अनुभव.
C-5 राजकीय कारकीर्द
संदर्भ 5
१. कम्युनिस्ट चळवळ
📌लाल बावटा कलापथक: १९४४ — अमर शेख व दत्ता गवाणकर यांच्यासोबत स्थापना 5.1
📌IPTA: १९४३ — इंडियन पीपल्स थिएटर असोसिएशन; १९४९ मध्ये राष्ट्रीय अध्यक्ष 5.1
२. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ
📌सक्रिय सहभाग: १९५५-६० — मराठी भाषिक राज्याच्या चळवळीत 5.2
📌‘माझी मैना गावावर राहिली’ — चळवळीतील प्रसिद्ध गीत 5.2
📌‘मुंबई कोणाची?’ — नाटकावर मोरारजी देसाई यांनी बंदी घातली 5.2
C-6 डॉ. आंबेडकर-साठे संबंध
संदर्भ 6
📌महाड सत्याग्रह: आर.बी. मोरे यांच्याशी मैत्री — ‘चवदार तळे’ सत्याग्रहात सहभाग 6.1
📌‘फकिरा’ समर्पण: राज्य पुरस्कार मिळाल्यावर डॉ. आंबेडकरांना समर्पित 6.1
📌‘जग बदल घालूनी घाव’: “सांगून गेले मला भीमराव” — आंबेडकरांच्या विचारांना समर्पित 6.1
C-7 रशियाशी संबंध
संदर्भ 7
१. रशियन साहित्याचा प्रभाव
📌मॅक्झिम गॉर्की: ‘मदर’ या पुस्तकाचा प्रभाव — ‘महाराष्ट्राचा गॉर्की’ म्हणून ओळख 7.1
२. रशिया भेट (१९६१)
📌इंडो-सोव्हिएत सांस्कृतिक संस्था: प्रतिनिधी म्हणून भेट 7.2
📌‘माझा रशियाचा प्रवास’: दलित लेखकाचे पहिले प्रवासवर्णन 7.2
३. मॉस्को येथे पुतळा (२०२२)
📌अनावरण: १४ सप्टेंबर २०२२ — मार्गारीटा रुडोमिनो ग्रंथालय, मॉस्को 7.3
📌उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस: यांच्या हस्ते अनावरण 7.3
C-8 विचारधारा व तत्त्वज्ञान
संदर्भ 8
१. मार्क्सवाद-आंबेडकरवाद
📌अद्वितीय समन्वय: मार्क्सवाद व आंबेडकरवाद यांचा समन्वय 8.1
📌दोन्ही विचार: वर्ग व जात या दोन्ही शोषण प्रणालींवर हल्ला 8.1
२. ‘हातातील शक्ती’
“ही पृथ्वी शेषनागाच्या मुखावर नाही, तर दलित व कामगारांच्या हातावर टिकली आहे.”
— आण्णा भाऊ साठे (पहिली दलित साहित्य संमेलन, १९५८)
C-9 सारांश — महत्त्वाचे मुद्दे
संदर्भ 9
| क्र. | बाब | तपशील |
|---|
| १ | जन्म-मृत्यू | १ ऑगस्ट १९२० – १८ जुलै १९६९ |
| २ | मूळ नाव | तुकाराम भाऊराव साठे |
| ३ | ओळख | ‘लोकशाहीर’, ‘साहित्यसम्राट’, ‘दलित साहित्याचे जनक’ |
| ४ | प्रमुख साहित्य | ३५ कादंबऱ्या, ‘फकिरा’ (राज्य पुरस्कार १९६१) |
| ५ | संस्था | लाल बावटा कलापथक (१९४४), IPTA |
| ६ | विचारधारा | मार्क्सवाद-आंबेडकरवाद समन्वय |
| ७ | रशिया भेट | १९६१, ‘माझा रशियाचा प्रवास’ |
| ८ | मॉस्को पुतळा | २०२२ — मार्गारीटा रुडोमिनो ग्रंथालय |
| ९ | डाक तिकीट | २००२ — भारत सरकारने ४ रुपयांचे तिकीट |
C-10 मान्यवरांची उद्गारे
संदर्भ 10
“आण्णा भाऊ साठे हे आजचे तुकाराम आहेत. ते एक ‘विद्रोही तुकाराम’ होते.”
— विंदा करंदीकर (ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते)
“आण्णा भाऊ साठे यांच्या साहित्याचा प्रभाव जागतिक स्तरावर पोहोचला आहे. त्यांचा ‘स्टॅलिनग्राडचा पोवाडा’ रशियन विद्यापीठांमध्ये अभ्यासला जातो.”
— मेघा पानसरे, शिवाजी विद्यापीठ
“आण्णा भाऊ साठे यांचे कार्य गरीब, मागास व दलित वर्गाच्या उत्थानासाठी होते.”
— देवेंद्र फडणवीस, उपमुख्यमंत्री
C-11 MPSC / UPSC / SSC व इतर परीक्षांमधील प्रश्न
संदर्भ 11
UPSC, MPSC, SSC, RRB, Talathi, Police, Army, NET/SET
प्रश्न १ (UPSC / State PSC): आण्णा भाऊ साठे यांच्याविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:
1. ते समाजसुधारक, लेखक व लोककवी होते.
2. त्यांच्यावर समाजवादी विचारसरणीचा प्रभाव होता.
3. त्यांनी त्यांची सर्वात प्रसिद्ध कादंबरी ‘फकिरा’ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना समर्पित केली.
वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
(a) फक्त 1
(b) फक्त 1 आणि 3
(c) फक्त 2 आणि 3
(d) 1, 2 आणि 3
✅ उत्तर: (b) फक्त 1 आणि 3 UPSC / State PSC
📌 स्पष्टीकरण: आण्णा भाऊ साठे हे समाजसुधारक, लेखक व लोककवी होते. त्यांनी ‘फकिरा’ ही कादंबरी डॉ. आंबेडकरांना समर्पित केली. मात्र, त्यांच्यावर समाजवादी नव्हे तर साम्यवादी (कम्युनिस्ट) विचारसरणीचा प्रभाव होता. त्यामुळे विधान 2 चुकीचे आहे.
प्रश्न २ (MPSC राज्यसेवा Prelims २०२२): अण्णा भाऊ साठे यांनी साम्यवादी विचारांचा प्रसार करण्यासाठी खालीलपैकी कोणत्या कलाप्रकाराचा वापर केला?
(a) नाटक
(b) कथाकथन
(c) बतावणी
(d) कलापथक
✅ उत्तर: (a) नाटक MPSC २०२२ (प्रश्न रद्द)
📌 स्पष्टीकरण: आण्णा भाऊ साठे यांनी साम्यवादी विचारांचा प्रसार करण्यासाठी नाटक या माध्यमाचा वापर केला. तथापि, MPSC च्या अंतिम उत्तरतालिकेनुसार हा प्रश्न रद्द करण्यात आला होता.
प्रश्न ३ (MPSC राज्यसेवा Mains २०१९): आण्णा भाऊ साठे यांची खालीलपैकी कोणती कादंबरी सरसेनापती प्रतापराव गुजर यांच्या जीवनावर आधारित आहे?
(a) मकडीचा माळ
(b) फकिरा
(c) अग्निदिव्य
(d) वैजयंता
✅ उत्तर: (c) अग्निदिव्य MPSC २०१९
📌 स्पष्टीकरण: आण्णा भाऊ साठे यांनी ‘अग्निदिव्य’ ही कादंबरी छत्रपती शिवाजी महाराजांचे प्रमुख सरदार सरसेनापती प्रतापराव गुजर यांच्या जीवनावर आधारित लिहिली.
प्रश्न ४ (MSBSHSE Class 9 History): खालील चुकीची जोडी ओळखा:
(a) जल कूपर — फिलॅटेलिस्ट
(b) कुसुमाग्रज — कवी
(c) आण्णा भाऊ साठे — लोकशाहीर
(d) अमर शेख — कलासंग्राहक
✅ उत्तर: (d) अमर शेख — कलासंग्राहक MSBSHSE
📌 स्पष्टीकरण: अमर शेख हे लोकशाहीर होते, कलासंग्राहक नव्हते. आण्णा भाऊ साठे हे ‘लोकशाहीर’ म्हणून ओळखले जातात.
प्रश्न ५ (MPSC / सराव): आण्णा भाऊ साठे यांनी साम्यवादी विचाराचा प्रसार करण्यासाठी खालील कलाप्रकाराचा प्रभावीपणे वापर केला?
(a) नाटक
(b) भाषण
(c) लावणी
(d) कीर्तन
✅ उत्तर: (a) नाटक MPSC / सराव
📌 स्पष्टीकरण: आण्णा भाऊ साठे यांनी साम्यवादी विचारांचा प्रसार करण्यासाठी नाटक या माध्यमाचा वापर केला.
प्रश्न ६ (UPSC / MPSC): ‘महाराष्ट्राचा गॉर्की’ म्हणून कोण ओळखले जातात?
(a) पु. ल. देशपांडे
(b) आण्णा भाऊ साठे
(c) विंदा करंदीकर
(d) ना. सी. फडके
✅ उत्तर: (b) आण्णा भाऊ साठे UPSC / MPSC
📌 स्पष्टीकरण: आण्णा भाऊ साठे यांना मॅक्झिम गॉर्कीच्या ‘मदर’ या पुस्तकाचा प्रभाव, रशियन साहित्याचा अभ्यास व रशिया भेट यामुळे ‘महाराष्ट्राचा गॉर्की’ म्हणतात.
प्रश्न ७ (SSC / RRB): ‘लाल बावटा कलापथक’ ची स्थापना कोणी केली?
(a) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
(b) आण्णा भाऊ साठे, अमर शेख, दत्ता गवाणकर
(c) महात्मा गांधी
(d) ज्योतिराव फुले
✅ उत्तर: (b) आण्णा भाऊ साठे, अमर शेख, दत्ता गवाणकर SSC / RRB
📌 स्पष्टीकरण: ‘लाल बावटा कलापथक’ ची स्थापना १९४४ मध्ये आण्णा भाऊ साठे, अमर शेख व दत्ता गवाणकर यांनी केली.
प्रश्न ८ (NET / SET): ‘दलित साहित्याचे जनक’ कोण मानले जातात?
(a) नामदेव ढसाळ
(b) आण्णा भाऊ साठे
(c) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
(d) शरणकुमार लिंबाळे
✅ उत्तर: (b) आण्णा भाऊ साठे NET / SET
📌 स्पष्टीकरण: आण्णा भाऊ साठे हे ‘दलित साहित्याचे जनक’ मानले जातात.
प्रश्न ९ (MPSC): ‘मुंबई कोणाची?’ या नाटकावर कोणी बंदी घातली?
(a) जवाहरलाल नेहरू
(b) मोरारजी देसाई
(c) सरदार पटेल
(d) इंदिरा गांधी
✅ उत्तर: (b) मोरारजी देसाई MPSC
📌 स्पष्टीकरण: आण्णा भाऊ साठे यांच्या ‘मुंबई कोणाची?’ या नाटकावर मोरारजी देसाई यांनी बंदी घातली.
प्रश्न १० (UPSC / MPSC): आण्णा भाऊ साठे यांचा पुतळा २०२२ मध्ये कोणत्या शहरात उभारण्यात आला?
(a) न्यूयॉर्क
(b) मॉस्को
(c) लंडन
(d) टोकियो
✅ उत्तर: (b) मॉस्को UPSC / MPSC
📌 स्पष्टीकरण: १४ सप्टेंबर २०२२ रोजी मॉस्को, रशिया येथे आण्णा भाऊ साठे यांचा पुतळा उभारण्यात आला.
📌 MPSC / UPSC / NET / SET साठी सूचना:
1. ‘फकिरा’ — राज्य पुरस्कार १९६१, डॉ. आंबेडकरांना समर्पित
2. ‘अग्निदिव्य’ — प्रतापराव गुजर यांच्या जीवनावर
3. लाल बावटा कलापथक — १९४४
4. मॉस्को पुतळा — २०२२ (चालू घडामोड)
5. मार्क्सवाद-आंबेडकरवाद — दोन्ही विचारांचा समन्वय
6. ‘दलित साहित्याचे जनक’ — ही पदवी महत्त्वाची
C-12 चालू घडामोडी
संदर्भ 12
📌मॉस्को येथे पुतळा (२०२२): १४ सप्टेंबर २०२२ — अखिल-रशिया राज्य ग्रंथालय, मॉस्को 12.1
📌‘फुटप्रिंट्स ऑफ आण्णा भाऊ साठे’ — माहितीपट: दिग्दर्शक मिलिंद चंपानेरकर; १००-मिनिटांचा माहितीपट 12.2
📌आण्णा भाऊ साठे अभ्यास केंद्र: २००८ — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद 12.3
