स्वामी विवेकानंद यांची संपूर्ण माहिती | चरित्र, विचार, कार्य, शिकागो भाषण व जयंती

स्वामी विवेकानंद – BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET व विद्यापीठ स्तरावरील अभ्यास (C-1 ते C-12)

🕉️ स्वामी विवेकानंद

BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET व विद्यापीठ स्तरावरील अभ्यास
संपूर्ण नोट्स — C-1 ते C-12

C-1 C-2 C-3 C-4 C-5 C-6 C-7 C-8 C-9 C-10 C-11 C-12

C-1 प्रस्तावना संदर्भ 1

स्वामी विवेकानंद — आध्यात्मिक नेते, प्रवर्तक, समाजसुधारक

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

📌१९व्या शतकातील भारत: ब्रिटिश राजवट, सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळी, पाश्चात्य विचारांचा प्रभाव राजकोश 1.1
📌आध्यात्मिक पुनर्जागरण: रामकृष्ण परमहंस, ब्राह्मो समाज, थियोसॉफिकल सोसायटी राजकोश 1.1
📌विवेकानंदांचा उदय: वेदांत व योगाचा पश्चिमात प्रसार, हिंदू धर्माला जागतिक दर्जा राजकोश 1.2

२. विवेकानंदांचे व्यक्तिमत्त्व

📌आध्यात्मिक नेते: रामकृष्ण परमहंस यांचे प्रमुख शिष्य राजकोश 1.3
📌प्रवर्तक: वेदांत आणि योगाचा पश्चिम जगतात परिचय राजकोश 1.3
📌समाजसुधारक: रामकृष्ण मठ आणि रामकृष्ण मिशनची स्थापना राजकोश 1.3

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
राजकोश 1.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 1.2महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 1.3महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

C-2 प्रारंभिक जीवन (१८६३-१८८८) संदर्भ 2

नरेंद्रनाथ दत्त ते स्वामी विवेकानंद

१. जन्म आणि कुटुंब

📌तारीख: १२ जानेवारी १८६३ (मकर संक्रांती) राजकोश 2.1
📌स्थळ: ३, गौरमोहन मुखर्जी स्ट्रीट, कोलकाता राजकोश 2.1
📌वडील: विश्वनाथ दत्त — कलकत्ता उच्च न्यायालयात वकील राजकोश 2.1
📌आई: भुवनेश्वरी देवी — धार्मिक, आदर्श गृहिणी राजकोश 2.1
📌कुटुंब: बंगाली कायस्थ कुटुंब; ९ भावंडे राजकोश 2.1

२. बालपणीची वैशिष्ट्ये

📌आध्यात्मिक कल: शिव, राम, सीता यांच्या मूर्तींसमोर ध्यान करण्याचा खेळ राजकोश 2.2
📌भटक्या संन्यासीकडे आकर्षण: साधूंच्या संगतीत राहण्याची आवड राजकोश 2.2
📌खोडकर व चंचल: आई म्हणत असे — “मी शिवाला पुत्रासाठी प्रार्थना केली आणि त्याने मला आपला एक भूत पाठवला” राजकोश 2.2

📌 विशेष: नरेंद्रला बालपणी श्रुतिधर (प्रचंड स्मरणशक्तीची व्यक्ती) म्हणून ओळखले जात असे. राजकोश 2.3

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
राजकोश 2.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 2.2महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 2.3महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

C-3 शिक्षण संदर्भ 3

शालेय शिक्षण ते पदवी

१. शिक्षणाचा टप्पा

वर्षघटना
१८७१ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या मेट्रोपॉलिटन संस्थेत प्रवेश राजकोश 3.1
१८७७कुटुंब रायपूरला गेले राजकोश 3.1
१८७९प्रेसिडेन्सी कॉलेज प्रवेश परीक्षेत प्रथम श्रेणी राजकोश 3.1
१८८१ललित कला परीक्षा उत्तीर्ण राजकोश 3.1
१८८४बी.ए. पदवी (स्कॉटिश चर्च कॉलेज) राजकोश 3.1

२. अभ्यासाची व्याप्ती

📌पाश्चात्य तत्त्वज्ञान: डेव्हिड ह्यूम, इमॅन्युएल कांट, हेगेल, शोपेनहॉवर, कॉम्टे, जॉन स्टुअर्ट मिल, चार्ल्स डार्विन राजकोश 3.2
📌भारतीय शास्त्रे: वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, रामायण, महाभारत, पुराणे राजकोश 3.2
📌संगीत: हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताचे प्रशिक्षण राजकोश 3.2

३. प्रतिभेची ओळख

📌 महत्त्वाचे: प्राचार्य विल्यम हॅस्टी यांनी लिहिले: “नरेंद्र खरोखरच एक प्रतिभावान व्यक्ती आहे. मी दूरदूर प्रवास केला आहे परंतु जर्मन विद्यापीठांमधील तत्त्वज्ञानाच्या विद्यार्थ्यांमध्येही त्याच्या प्रतिभेचा आणि क्षमतेचा माणूस मला कधी भेटला नाही.” राजकोश 3.3

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
राजकोश 3.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 3.2महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 3.3महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

C-4 आध्यात्मिक प्रवास संदर्भ 4

ब्राह्मो समाज ते रामकृष्ण परमहंस

१. ब्राह्मो समाजाचा प्रभाव

📌सहभाग: केशवचंद्र सेन आणि देवेंद्रनाथ टागोर यांच्या ब्राह्मो समाजात सहभाग राजकोश 4.1
📌सुरुवातीचे विचार: निराकार ईश्वर, मूर्तिपूजेचा विरोध राजकोश 4.1
📌फ्रीमेसनरी: फ्रीमेसनरी लॉजचे सदस्य राजकोश 4.1

२. रामकृष्ण परमहंस यांची भेट

क्र.घटनातपशील
१पहिली ओळखविल्यम हॅस्टी यांच्या व्याख्यानातून — “ट्रान्स” शब्दाचा अर्थ समजण्यासाठी रामकृष्णांना भेटण्याचा सल्ला राजकोश 4.2
२पहिली भेटनोव्हेंबर १८८१ — सुरेंद्रनाथ मित्र यांच्या घरी राजकोश 4.2
३महत्त्वाची भेट१८८१-८२ च्या सुमारास दक्षिणेश्वर येथे — जीवनातील टर्निंग पॉइंट राजकोश 4.2
४गुरु-शिष्य संबंधसुरुवातीला रामकृष्णांच्या कल्पनांना विरोध; नंतर गुरू म्हणून स्वीकार राजकोश 4.2

३. रामकृष्णांशी संवाद

नरेंद्रने रामकृष्णांना विचारले: “तुम्ही ईश्वरावर विश्वास ठेवता का? तुम्ही ते सिद्ध करू शकता का?” रामकृष्णांनी उत्तर दिले: “होय. कारण मी त्याला तुम्हाला पाहतो तसे पाहतो, फक्त अधिक तीव्र अर्थाने.” राजकोश 4.3

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
राजकोश 4.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 4.2महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 4.3महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

C-5 संन्यास आणि भारत भ्रमण (१८८८-१८९३) संदर्भ 5

बारानगर मठ ते कन्याकुमारी

१. बारानगर मठ

📌स्थापना: रामकृष्णांच्या निधनानंतर शिष्यांनी बारानगर येथे पहिला मठ स्थापन केला राजकोश 5.1
📌संन्यास: नरेंद्र आणि इतर शिष्यांनी भिक्षुक वस्त्र धारण केले राजकोश 5.1

२. संपूर्ण भारत भ्रमण

वर्षक्षेत्रअनुभव
१८८८-१८९०उत्तर भारतवाराणसी, अयोध्या, हिमालय राजकोश 5.2
१८९०-१८९२राजस्थान, गुजरातकेतरीचे राजा अजीतसिंह यांच्याशी मैत्री राजकोश 5.2
१८९२दक्षिण भारतमद्रास, बंगळुरू, म्हैसूर, केरळ राजकोश 5.2
१८९२कन्याकुमारीसमुद्रातील शिलेवर ध्यान — विवेकानंद शिला स्मारक राजकोश 5.3

📌 महत्त्वाचे: भारतभ्रमणात त्यांनी ब्रिटिश भारतातील गरिबी, दारिद्र्य, सामाजिक विषमता यांचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला. राजकोश 5.4

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
राजकोश 5.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 5.2महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 5.3महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 5.4महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

C-6 शिकागो धर्मसंसद आणि जागतिक प्रसिद्धी संदर्भ 6

१८९३ — जागतिक धर्मसंसद

१. शिकागो प्रवास (१८९३)

📌विवेकानंद नाव: राजा अजितसिंह यांनी ‘विवेकानंद’ नाव सुचवले राजकोश 6.1
📌ऐतिहासिक क्षण: ११ सप्टेंबर १८९३ — जागतिक धर्मसंसद, शिकागो राजकोश 6.2

२. प्रसिद्ध भाषण

“अमेरिकेच्या बहिणींनो आणि बंधूंनो…”

— स्वामी विवेकानंद, ११ सप्टेंबर १८९३
📌महत्त्वाचे विचार: “मला अशा धर्माचा अभिमान आहे ज्याने जगाला सहिष्णुता आणि सार्वभौमिक स्वीकृती शिकवली आहे.” राजकोश 6.2
📌सर्व धर्मांची एकता: “वेगवेगळ्या ठिकाणी उगम पावणाऱ्या वेगवेगळ्या नद्या जशा समुद्रात मिसळतात, तसे, हे प्रभु, मनुष्य वेगवेगळ्या प्रवृत्तींमधून घेतलेले वेगवेगळे मार्ग, ते कितीही वेगळे दिसत असले तरी, वाकडे किंवा सरळ, सर्व तुझ्याकडे नेतात.” राजकोश 6.2

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
राजकोश 6.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 6.2महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

C-7 रामकृष्ण मठ आणि मिशनची स्थापना संदर्भ 7

१८९७ — रामकृष्ण मठ आणि रामकृष्ण मिशन

१. भारतात परत (१८९७)

📌स्थापना: १८९७ — रामकृष्ण मठ आणि रामकृष्ण मिशन, बेलूर मठ राजकोश 7.1

२. रामकृष्ण मिशनची उद्दिष्टे

क्र.उद्देशतपशील
१बोधवाक्यआत्मनो मोक्षार्थम् जगद्धिताय च — ‘स्वतःच्या मुक्तीसाठी आणि जगाच्या कल्याणासाठी’ राजकोश 7.2
२शिव ज्ञाने जीव सेवा‘जीवात शिवाची सेवा’ — गरिबांची सेवा ही ईश्वरसेवा राजकोश 7.2
३सर्व धर्मांचा समन्वयसर्व धर्म सत्याकडे नेतात राजकोश 7.2
४योगांचा समन्वयज्ञानयोग, भक्तियोग, कर्मयोग, राजयोग राजकोश 7.2

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
राजकोश 7.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 7.2महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

C-8 विचारधारा आणि तत्त्वज्ञान संदर्भ 8

वेदांत, चार योग, समन्वय

१. वेदांत तत्त्वज्ञान

📌अद्वैत वेदांत: सर्व आत्म्यांची एकता; ब्रह्म हेच सत्य राजकोश 8.1
📌प्रत्यक्ष अनुभूती: धर्म हा केवळ विधी व ग्रंथ नव्हे, तर प्रत्यक्ष अनुभूती आहे राजकोश 8.1

“धर्म हा प्रत्यक्ष अनुभवला पाहिजे. फक्त पुस्तके पाठ करणे म्हणजे धर्म नव्हे.”

— स्वामी विवेकानंद राजकोश 8.1

२. चार योग

योगअर्थ
ज्ञानयोगज्ञानाचा मार्ग — वेदांत तत्त्वज्ञान राजकोश 8.2
भक्तियोगभक्तीचा मार्ग — प्रेम व शरणागती राजकोश 8.2
कर्मयोगकर्माचा मार्ग — निःस्वार्थ सेवा राजकोश 8.2
राजयोगध्यानाचा मार्ग — मनाचे नियंत्रण राजकोश 8.2

३. मानव-निर्मिती शिक्षण

📌दारिद्र्य हे मुख्य दुःख: भारतातील गरिबी ही सर्वात मोठी समस्या राजकोश 8.3
📌दरिद्र-नारायण: गरीबांमध्ये नारायण पाहणे राजकोश 8.3
📌शिक्षणाचे उद्दिष्ट: “शिक्षण म्हणजे मनुष्यातील पूर्णत्वाचे प्रकटीकरण.” राजकोश 8.3

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
राजकोश 8.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 8.2महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 8.3महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

C-9 सारांश — MPSC/UPSC/NET/SET साठी महत्त्वाचे मुद्दे संदर्भ 9

📌 अतिमहत्त्वाचे मुद्दे

क्र.बाबतपशील
१जन्म-मृत्यू१२ जानेवारी १८६३ – ४ जुलै १९०२ राजकोश 9.1
२मूळ नावनरेंद्रनाथ दत्त राजकोश 9.1
३गुरूरामकृष्ण परमहंस राजकोश 9.1
४प्रसिद्ध भाषण११ सप्टेंबर १८९३, शिकागो धर्मसंसद राजकोश 9.2
५संस्थारामकृष्ण मठ आणि रामकृष्ण मिशन (१८९७) राजकोश 9.3
६प्रसिद्ध वचन“उठा, जागे व्हा आणि ध्येय गाठेपर्यंत थांबू नका” राजकोश 9.4
७राष्ट्रीय युवा दिन१२ जानेवारी राजकोश 9.5
८स्मारकविवेकानंद शिला स्मारक, कन्याकुमारी राजकोश 9.6
९बोधवाक्यआत्मनो मोक्षार्थम् जगद्धिताय च राजकोश 9.7
१०चार योगज्ञान, भक्ती, कर्म, राजयोग राजकोश 9.8

📌 MPSC / UPSC / NET / SET साठी सूचना: स्वामी विवेकानंद हे भारतीय राष्ट्रवाद, वेदांत तत्त्वज्ञान, रामकृष्ण मिशन या विषयांसाठी महत्त्वाचे आहेत. शिकागो भाषण (१८९३), रामकृष्ण मिशन (१८९७), राष्ट्रीय युवा दिन (१२ जानेवारी) — हे सर्व विषय MPSC, UPSC, NET, SET सारख्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहेत.

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
राजकोश 9.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 9.2महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 9.3महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 9.4महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 9.5महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 9.6महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 9.7महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 9.8महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

C-10 मान्यवरांची उद्गारे संदर्भ 10

समकालीन व इतर मान्यवरांच्या दृष्टीने

“विवेकानंद हे एक अद्वितीय व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांनी भारतीय तत्त्वज्ञानाला जागतिक पटलावर सन्मान मिळवून दिला.”

— इतिहासकार राजकोश 10.1

“विवेकानंदांच्या विचारांनी संपूर्ण भारताला नवी दिशा दिली. त्यांचे ‘उठा, जागे व्हा’ हे वचन आजही तरुणांना प्रेरणा देते.”

— नेताजी सुभाषचंद्र बोस राजकोश 10.2

“स्वामी विवेकानंद हे भारताचे खरे राष्ट्रनिर्माते होते. त्यांनी भारतीय संस्कृतीला पुन्हा उभारी दिली.”

— महात्मा गांधी राजकोश 10.3

“विवेकानंदांचे माणुसकीच्या सेवेतील योगदान अतुलनीय आहे. ‘शिव ज्ञाने जीव सेवा’ हा त्यांचा मूलमंत्र आजही समाजासाठी मार्गदर्शक आहे.”

— डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन राजकोश 10.4

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
राजकोश 10.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 10.2महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 10.3महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 10.4महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

C-11 विविध परीक्षांमधील प्रश्न व उत्तरे संदर्भ 11

MPSC, UPSC, SSC, RRB, Talathi, Police, Army, NET/SET

प्रश्न १ (UPSC / MPSC): स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारांसंबंधी खालील विधाने विचारात घ्या:

1. त्यांनी वेदांत तत्त्वज्ञानाच्या श्रेष्ठत्वाचा पुरस्कार केला.
2. ते भारतीय राष्ट्रवादाच्या कल्पनेच्या विरोधात होते.
3. त्यांनी मूर्तिपूजा आणि धार्मिक व्यक्तींना ओळखण्याच्या कल्पनेचा विरोध केला.

वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान बरोबर आहे/आहेत?

(a) फक्त 1
(b) 2 आणि 3
(c) 1 आणि 3
(d) 1 आणि 2
✅ उत्तर: (a) फक्त 1 UPSC / MPSC
📌 स्पष्टीकरण: स्वामी विवेकानंद यांनी वेदांत तत्त्वज्ञानाच्या श्रेष्ठत्वाचा पुरस्कार केला. ते भारतीय राष्ट्रवादाच्या विरोधात नव्हते, तर त्यांनी राष्ट्रीय अभिमानावर भर दिला. त्यांनी मूर्तिपूजेचा पूर्णपणे विरोध केला नाही. राजकोश 11.1

प्रश्न २ (UPSC / MPSC): स्वामी विवेकानंद यांच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:

1. नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी त्यांना “आधुनिक भारताचा निर्माता” म्हटले.
2. त्यांनी नव-वेदांत चा प्रचार केला.
3. त्यांच्या जयंतीनिमित्त दरवर्षी राष्ट्रीय युवा दिन साजरा केला जातो.

वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान बरोबर आहे/आहेत?

(a) फक्त 1
(b) फक्त 2
(c) फक्त 1 आणि 2
(d) 1, 2 आणि 3
✅ उत्तर: (d) 1, 2 आणि 3 UPSC / MPSC
📌 स्पष्टीकरण: स्वामी विवेकानंद यांना नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी ‘आधुनिक भारताचा निर्माता’ म्हटले. ते नव-वेदांत तत्त्वज्ञानाचे प्रमुख प्रवर्तक होते. त्यांची जयंती (१२ जानेवारी) ही राष्ट्रीय युवा दिन म्हणून साजरी केली जाते. राजकोश 11.2

प्रश्न ३ (UPSC): स्वामी विवेकानंद यांच्या शिकवणींच्या संदर्भात, त्यांनी खालीलपैकी कशावर भर दिला?

(a) विधिवत पूजा आणि कट्टर धर्म
(b) व्यावहारिक अध्यात्म आणि मानवतेची सेवा
(c) जगापासून अलिप्तता
(d) जातीय सामाजिक पदानुक्रम
✅ उत्तर: (b) व्यावहारिक अध्यात्म आणि मानवतेची सेवा UPSC
📌 स्पष्टीकरण: स्वामी विवेकानंद यांच्या मुख्य शिकवणीत व्यावहारिक अध्यात्म (कर्मयोग) आणि मानवतेची निःस्वार्थ सेवा यावर भर दिला. राजकोश 11.3

प्रश्न ४ (UPSC / MPSC): रामकृष्ण मिशनचे मूळ सूत्र (Motto) काय आहे?

(a) सत्यमेव जयते
(b) आत्मनो मोक्षार्थम् जगद्धिताय च
(c) वसुधैव कुटुम्बकम्
(d) एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति
✅ उत्तर: (b) आत्मनो मोक्षार्थम् जगद्धिताय च UPSC / MPSC
📌 स्पष्टीकरण: रामकृष्ण मिशनचे बोधवाक्य ‘आत्मनो मोक्षार्थम् जगद्धिताय च’ आहे, याचा अर्थ ‘स्वतःच्या मुक्तीसाठी आणि जगाच्या कल्याणासाठी’. राजकोश 11.4

प्रश्न ५ (RRB NTPC): रामकृष्ण मिशनची स्थापना कोणी केली?

(a) रामकृष्ण परमहंस
(b) स्वामी विवेकानंद
(c) स्वामी प्रभुपाद
(d) महात्मा गांधी
✅ उत्तर: (b) स्वामी विवेकानंद RRB NTPC
📌 स्पष्टीकरण: रामकृष्ण मिशनची स्थापना स्वामी विवेकानंद यांनी १८९७ मध्ये केली. राजकोश 11.5

प्रश्न ६ (RRB NTPC Graduate Level): जानेवारी २०२५ मध्ये, कोणत्या भारतीय नेत्याच्या जयंतीनिमित्त राष्ट्रीय युवा दिन साजरा करण्यात आला?

(a) महात्मा गांधी
(b) जवाहरलाल नेहरू
(c) सुभाषचंद्र बोस
(d) स्वामी विवेकानंद
✅ उत्तर: (d) स्वामी विवेकानंद RRB NTPC
📌 स्पष्टीकरण: स्वामी विवेकानंद यांची जयंती १२ जानेवारी रोजी राष्ट्रीय युवा दिन म्हणून साजरी केली जाते. राजकोश 11.6

प्रश्न ७ (SSC / RRB): खालीलपैकी कोणत्या वर्षी स्वामी विवेकानंद यांनी रामकृष्ण मिशनची स्थापना केली?

(a) १८९३
(b) १८९५
(c) १८९७
(d) १८८९
✅ उत्तर: (c) १८९७ SSC / RRB
📌 स्पष्टीकरण: स्वामी विवेकानंद यांनी १८९७ मध्ये रामकृष्ण मिशनची स्थापना केली. राजकोश 11.7

प्रश्न ८ (RRB NTPC): १८९३ मधील जागतिक धर्मसंसदेत (World’s Parliament of Religions) भारताचे प्रतिनिधित्व कोणी केले?

(a) रामकृष्ण परमहंस
(b) स्वामी विवेकानंद
(c) केशवचंद्र सेन
(d) दयानंद सरस्वती
✅ उत्तर: (b) स्वामी विवेकानंद RRB NTPC
📌 स्पष्टीकरण: ११-१६ सप्टेंबर १८९३ रोजी शिकागो येथे झालेल्या जागतिक धर्मसंसदेत स्वामी विवेकानंद यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले. राजकोश 11.8

प्रश्न ९ (पोलीस / तलाठी): स्वामी विवेकानंद यांची जयंती कोणत्या दिवशी ‘राष्ट्रीय युवा दिन’ म्हणून साजरी केली जाते?

(a) २६ जानेवारी
(b) १२ जानेवारी
(c) १५ ऑगस्ट
(d) २ ऑक्टोबर
✅ उत्तर: (b) १२ जानेवारी पोलीस / तलाठी
📌 स्पष्टीकरण: स्वामी विवेकानंद यांचा जन्म १२ जानेवारी १८६३ रोजी झाला. भारत सरकारने त्यांची जयंती राष्ट्रीय युवा दिन म्हणून घोषित केली आहे. राजकोश 11.9

प्रश्न १० (पोलीस / Army): ‘उठा, जागे व्हा आणि ध्येय गाठेपर्यंत थांबू नका’ हे प्रसिद्ध वचन कोणाचे आहे?

(a) महात्मा गांधी
(b) स्वामी विवेकानंद
(c) नेताजी सुभाषचंद्र बोस
(d) लोकमान्य टिळक
✅ उत्तर: (b) स्वामी विवेकानंद पोलीस / Army
📌 स्पष्टीकरण: “Arise, awake, and stop not till the goal is reached” हे स्वामी विवेकानंद यांचे सर्वात प्रसिद्ध वचन आहे. राजकोश 11.10

प्रश्न ११ (NET / SET): स्वामी विवेकानंद यांनी प्रतिपादित केलेल्या चार योगांपैकी ‘निःस्वार्थ सेवा’ कोणत्या योगाशी संबंधित आहे?

(a) ज्ञानयोग
(b) भक्तियोग
(c) कर्मयोग
(d) राजयोग
✅ उत्तर: (c) कर्मयोग NET / SET
📌 स्पष्टीकरण: कर्मयोग हा निःस्वार्थ सेवेचा मार्ग आहे. स्वामी विवेकानंद यांनी ‘शिव ज्ञाने जीव सेवा’ या तत्त्वाचा पुरस्कार केला. राजकोश 11.11

प्रश्न १२ (MPSC / UPSC): स्वामी विवेकानंद यांच्या भारत भ्रमणादरम्यान त्यांनी कोणत्या ठिकाणी समुद्रातील शिलेवर ध्यान केले?

(a) रामेश्वरम
(b) कन्याकुमारी
(c) द्वारका
(d) पुरी
✅ उत्तर: (b) कन्याकुमारी MPSC / UPSC
📌 स्पष्टीकरण: १८९२ मध्ये कन्याकुमारी येथे समुद्रातील शिलेवर ध्यान केले. या ठिकाणी आज ‘विवेकानंद शिला स्मारक’ आहे. राजकोश 11.12

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
राजकोश 11.1 ते 11.12महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

C-12 अतिरिक्त महत्त्वाचे मुद्दे संदर्भ 12

BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET साठी उपयुक्त

📌रामकृष्ण मिशनचा विस्तार: २० देशांमध्ये २०० हून अधिक केंद्रे; अमेरिकेत न्यूयॉर्क व सॅन फ्रान्सिस्को येथे वेदांत सोसायटी राजकोश 12.1
📌प्रमुख ग्रंथ: राजयोग, कर्मयोग, भक्तियोग, ज्ञानयोग, माया आणि मोक्ष, पूर्व व पश्चिम राजकोश 12.2
📌पाश्चात्य प्रभाव: त्यांच्या विचारांचा अमेरिकेतील ट्रान्सेंडेंटलिस्ट चळवळ, जेम्स व बर्गसन यांच्या तत्त्वज्ञानावर प्रभाव राजकोश 12.3
📌भारतीय राष्ट्रवाद: विवेकानंद हे आधुनिक भारतीय राष्ट्रवादाचे प्रणेते मानले जातात राजकोश 12.4
📌तरुणांचे प्रेरणास्थान: त्यांचे विचार आजही तरुणांना प्रेरणा देतात — ‘उठा, जागे व्हा’ राजकोश 12.5
📌सामाजिक सुधारणा: जातिव्यवस्था, अस्पृश्यता, महिला शिक्षण यावर त्यांचे विचार क्रांतिकारक होते राजकोश 12.6
📌धार्मिक समन्वय: ‘विविधता एकतेत’ — सर्व धर्मांना मान्यता राजकोश 12.7

📌 BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET साठी सूचना: विवेकानंदांचे चार योग (ज्ञान, भक्ती, कर्म, राजयोग), रामकृष्ण मिशनचे बोधवाक्य, शिकागो भाषण, राष्ट्रीय युवा दिन, ‘शिव ज्ञाने जीव सेवा’ — हे सर्व विषय सखोल अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहेत.

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
राजकोश 12.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 12.2महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 12.3महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 12.4महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 12.5महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 12.6महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५
राजकोश 12.7महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

📖 स्वामी विवेकानंद — संपूर्ण अभ्यास (C-1 ते C-12)

संदर्भ: महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश (राजकोश), खंड ५

BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET, Talathi, Police, Bank, Army परीक्षांसाठी उपयुक्त

📌 Related Posts