महादेव गोविंद रानडे

महादेव गोविंद रानडे

💬 महादेव गोविंद रानडे यांचे विचार

“Humanize, Equalize, Spiritualize”

“मानवीकरण, समानीकरण, आध्यात्मिकीकरण”

— महादेव गोविंद रानडे

महादेव गोविंद रानडे – संपूर्ण अभ्यास (C-1 ते C-10)

📚 महादेव गोविंद रानडे

BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET व विद्यापीठ स्तरावरील अभ्यासासाठी संपूर्ण नोट्स — C-1 ते C-10

C-1 C-2 C-3 C-4 C-5 C-6 C-7 C-8 C-9 C-10

C-1 प्रस्तावना संदर्भ 1

महादेव गोविंद रानडे — भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक, समाजसुधारक, न्यायमूर्ती

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

📌१९व्या शतकातील महाराष्ट्र: जातीय विषमता, स्त्री-शिक्षणाचा अभाव, सामाजिक अन्याय 1.1
📌सामाजिक सुधारणांची पार्श्वभूमी: ब्रिटिश राजवटीत पाश्चात्य शिक्षणाचा प्रसार 1.1
📌रानडे यांचा उदय: समाजसुधारक, अर्थशास्त्रज्ञ, न्यायाधीश, इतिहासकार 1.2

२. रानडे यांचे व्यक्तिमत्त्व

📌बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व: न्यायाधीश, अर्थशास्त्रज्ञ, समाजसुधारक, इतिहासकार 1.3
📌उदारमतवादी विचार: घटनात्मक मार्गाने सुधारणा 1.3
📌दूरदृष्टी: शिक्षण व सामाजिक सुधारणांद्वारे राष्ट्रनिर्माण 1.3

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
1.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश, खंड ३
1.2डॉ. धनंजय कीर, ‘महादेव गोविंद रानडे’
1.3विकिपीडिया, ‘महादेव गोविंद रानडे’

C-2 बालपण, शिक्षण व कारकीर्द संदर्भ 2

रानडे — बालपण ते न्यायमूर्ती

१. जन्म आणि कुटुंब

📌तारीख: १८ जानेवारी १८४२ 2.1
📌स्थळ: निफाड, नाशिक जिल्हा, महाराष्ट्र 2.1
📌कुटुंब: चित्पावन ब्राह्मण 2.1

२. शिक्षण

वर्षपदवीसंस्था
१८६२B.A. (इतिहास व अर्थशास्त्र)बॉम्बे विद्यापीठ
१८६४M.A. (इतिहास)बॉम्बे विद्यापीठ
१८६६L.L.B. (कायदा)बॉम्बे विद्यापीठ

३. कारकीर्द

📌इतिहासाचे प्राध्यापक: १८६६ – एल्फिन्स्टन कॉलेज 2.2
📌उपन्यायाधीश: १८७१ – पुणे 2.2
📌बॉम्बे विधान परिषद सदस्य: १८८५-१८९४ (तीन वेळा) 2.2
📌बॉम्बे उच्च न्यायालय न्यायाधीश: १८९३ 2.2

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
2.1विकिपीडिया
2.2महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश

C-3 सामाजिक सुधारणा व संस्था संदर्भ 3

प्रमुख संस्था व सामाजिक कार्य

१. प्रमुख संस्था

संस्थावर्षमहत्त्व
प्रार्थना समाज१८६७मुंबई येथे स्थापना 3.1
पुणे सार्वजनिक सभा१८७०महाराष्ट्रातील पहिली सामाजिक-राजकीय संस्था 3.2
विधवा विवाह संघटना१८६१विधवा पुनर्विवाहासाठी 3.3
महाराष्ट्र ग्रंथोत्तेजक सभा१८९४मराठी भाषा व साहित्य उन्नतीसाठी 3.4
भारतीय सामाजिक परिषद१८८७सामाजिक सुधारणांसाठी 3.5
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस१८८५संस्थापक सदस्य 3.6

२. सामाजिक सुधारणा

📌स्त्री सुधारणा: विधवा पुनर्विवाह, बालविवाह विरोध, स्त्री शिक्षण 3.7
📌जातीय सुधारणा: जातीय कठोरता निर्मूलन, सर्वांसाठी समान अधिकार 3.7
📌सामाजिक परिषद चळवळ: ‘मानवीकरण, समानीकरण, आध्यात्मिकीकरण’ 3.8

📌 राष्ट्रीय सामाजिक परिषद: १८८७ मध्ये स्थापना; काँग्रेसने सामाजिक सुधारणा हाताळण्यास नकार दिल्याने स्थापना 3.5

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
3.1प्रार्थना समाज – १८६७
3.2पुणे सार्वजनिक सभा – १८७०
3.3विधवा विवाह संघटना – १८६१
3.4ग्रंथोत्तेजक सभा – १८९४
3.5भारतीय सामाजिक परिषद – १८८७
3.6INC – १८८५
3.7सामाजिक सुधारणा
3.8सामाजिक परिषद चळवळ

C-4 पत्रकारिता व साहित्यिक कार्य संदर्भ 4

वृत्तपत्रे व प्रमुख ग्रंथ

१. वृत्तपत्रे

📌‘इंदूप्रकाश’ (Induprakash): इंग्रजी-मराठी दैनिक; १८७४-१८९६ पर्यंत संपादन 4.1

२. प्रमुख ग्रंथ

ग्रंथवर्षविषय
A Theist’s Confession of Faith१८७४प्रार्थना समाजाची वैचारिक भूमिका 4.2
Rise of the Maratha Power१९००मराठा साम्राज्याचा इतिहास 4.3
Essays on Religion and Social Reform–धार्मिक व सामाजिक सुधारणांवर निबंध 4.2

📌 महत्त्वाचे: ‘Rise of the Maratha Power’ हा रानडे यांचा प्रसिद्ध ग्रंथ आहे. यात मराठा साम्राज्याच्या उदयाचा इतिहास सांगितला आहे. 4.3

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
4.1इंदूप्रकाश – वृत्तपत्र
4.2डॉ. धनंजय कीर
4.3‘Rise of the Maratha Power’ – १९००

C-5 अर्थशास्त्रातील योगदान संदर्भ 5

‘भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक’

१. अर्थशास्त्रीय विचार

📌स्वदेशी: स्वदेशी वस्तूंना प्रोत्साहन; स्थानिक उद्योगांचा विकास 5.1
📌औद्योगिकीकरण: ब्रिटिश सरकारला औद्योगिकीकरणाची विनंती 5.1
📌संरक्षणात्मक कर: भारतीय उद्योगांचे संरक्षण 5.1
📌द्रव्याचा निचरा सिद्धांत: भारतातून ब्रिटनला होणाऱ्या संपत्तीच्या निचऱ्यावर टीका 5.2
📌शेतकरी बँका: शेतकऱ्यांना थेट कर्ज देणाऱ्या बँकांची मागणी 5.3

📌 UPSC / MPSC साठी महत्त्वाचे: रानडे यांना ‘भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक’ म्हटले जाते. त्यांचे अर्थशास्त्रीय विचार आजही प्रासंगिक आहेत. 5.4

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
5.1अर्थशास्त्रीय विचार – स्वदेशी, औद्योगिकीकरण
5.2द्रव्याचा निचरा सिद्धांत
5.3शेतकरी बँका
5.4‘भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक’

C-6 सन्मान व वारसा संदर्भ 6

सन्मान, पुरस्कार, वारसा

सन्मानतपशील
राव बहादूरब्रिटिश सरकारकडून 6.1
CIECompanion of the Order of the Indian Empire 6.1
‘न्यायमूर्ती रानडे’बॉम्बे उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश 6.2
‘भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक’अर्थशास्त्रातील योगदानासाठी 6.2

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
6.1ब्रिटिश सन्मान
6.2उपाधी

C-7 महत्त्वाच्या तारखा (Timeline) संदर्भ 7

१८ जानेवारी १८४२जन्म — निफाड, नाशिक 7.1
१८६२B.A. — बॉम्बे विद्यापीठ 7.1
१८६४M.A. — बॉम्बे विद्यापीठ 7.1
१८६६L.L.B. — बॉम्बे विद्यापीठ 7.1
१८६७प्रार्थना समाज स्थापना — मुंबई 7.2
१८७०पुणे सार्वजनिक सभा स्थापना 7.2
१८७१उपन्यायाधीश — पुणे 7.3
१८८५INC चे संस्थापक सदस्य 7.2
१८८७भारतीय सामाजिक परिषद स्थापना 7.2
१८९३बॉम्बे उच्च न्यायालय न्यायाधीश 7.3
१८९४ग्रंथोत्तेजक सभा स्थापना 7.2
१९००‘Rise of the Maratha Power’ प्रकाशन 7.4
१६ जानेवारी १९०१मृत्यू — पुणे 7.5

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
7.1जीवन-शिक्षण
7.2संस्था स्थापना
7.3न्यायिक कारकीर्द
7.4‘Rise of the Maratha Power’
7.5मृत्यू – १६ जानेवारी १९०१

C-8 MPSC मध्ये विचारलेले प्रश्न — भाग १ संदर्भ 8

MPSC परीक्षांमध्ये विचारलेले वास्तविक प्रश्न

प्रश्न १: खालील जोड्या जुळवा — (a) M.G. Ranade, (b) G.G. Agarkar, (c) V.R. Shinde, (d) G.H. Deshmukh

(a) iv, (b) iii, (c) ii, (d) i
✅ उत्तर: M.G. Ranade – निफाड MPSC 2018 Prelims

प्रश्न २: महादेव गोविंद रानडे खालीलपैकी कोणत्या संस्थांशी संबंधित होते?

१. विधवा पुनर्विवाह संघटना
२. डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी
३. पुणे सार्वजनिक सभा
✅ उत्तर: १, २ आणि ३ MPSC Group B Prelims

प्रश्न ३: ‘ग्रंथोत्तेजक मंडळी’ची स्थापना कोणी केली?

(1) लोकमान्य टिळक
(2) महात्मा ज्योतिबा फुले
(3) न्यायमूर्ती रानडे
(4) डॉ. भांडारकर
✅ उत्तर: (3) न्यायमूर्ती रानडे MPSC Rajyaseva Prelims

प्रश्न ४: राष्ट्रीय सामाजिक परिषद का स्थापन करण्यात आली?

(a) काँग्रेसने सामाजिक सुधारणा हाताळण्यास नकार दिला
✅ उत्तर: (a) UPSC Prelims 1996

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
8.1MPSC 2018 Prelims
8.2MPSC Group B Prelims
8.3MPSC Rajyaseva Prelims
8.4UPSC Prelims 1996

C-9 MPSC मध्ये विचारलेले प्रश्न — भाग २ संदर्भ 9

इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये विचारलेले प्रश्न

प्रश्न ५: महादेव गोविंद रानडे यांना बॉम्बे येथे प्रार्थना समाज स्थापन करण्यास कोणी प्रभावित केले?

(a) टेक चंद
(b) देवेंद्र नाथ टागोर
(c) केशव चंद्र सेन
(d) राजा राममोहन रॉय
✅ उत्तर: (c) केशव चंद्र सेन

प्रश्न ६: महादेव गोविंद रानडे यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य कोणत्या समाजाला वाहिले?

(1) प्रार्थना समाज
(2) ब्रह्म समाज
(3) आर्य समाज
(4) सत्यशोधक समाज
✅ उत्तर: (1) प्रार्थना समाज

प्रश्न ७: ‘Rise of the Maratha Power’ हा ग्रंथ कोणी लिहिला?

(a) लोकमान्य टिळक
(b) महादेव गोविंद रानडे
(c) डॉ. भांडारकर
(d) गोपाळ कृष्ण गोखले
✅ उत्तर: (b) महादेव गोविंद रानडे

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
9.1SSC / UPSC प्रश्नसंच
9.2MPSC / राज्यसेवा प्रश्नसंच

C-10 सारांश व MPSC टिप्स संदर्भ 10

📌 अतिमहत्त्वाचे मुद्दे

क्र.बाबतपशील
१जन्म-मृत्यू१८ जानेवारी १८४२ – १६ जानेवारी १९०१ 10.1
२जन्मस्थाननिफाड, नाशिक जिल्हा 10.1
३उपाधी‘न्यायमूर्ती रानडे’, ‘भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक’ 10.2
४प्रमुख संस्थाप्रार्थना समाज (१८६७), पुणे सार्वजनिक सभा (१८७०), INC (१८८५) 10.3
५राष्ट्रीय सामाजिक परिषद१८८७ 10.3
६ग्रंथ‘Rise of the Maratha Power’ (१९००) 10.4
७वृत्तपत्र‘इंदूप्रकाश’ 10.4
८शिष्यगोपाळ कृष्ण गोखले 10.5
९विचारधाराउदारमतवादी (Moderate) 10.5
१०अर्थशास्त्रस्वदेशी, औद्योगिकीकरण, संरक्षणात्मक कर 10.6

📌 MPSC / UPSC / CET साठी सूचना: रानडे यांच्या संस्था, ग्रंथ, उपाधी यांची तथ्यात्मक माहिती नक्की लक्षात ठेवा. तसेच सामाजिक परिषद, प्रार्थना समाज, ग्रंथोत्तेजक सभा यांवर विशेष लक्ष द्या.

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
10.1जीवन – जन्म, मृत्यू
10.2उपाधी
10.3संस्था
10.4ग्रंथ / वृत्तपत्र
10.5शिष्य / विचारधारा
10.6अर्थशास्त्रीय विचार

📌 संपूर्ण अभ्यास समाप्त

महादेव गोविंद रानडे — C-1 ते C-10 सर्व अध्यायांचा समावेश. BA/MA, NET/SET, MPSC, UPSC, SSC, CET साठी उपयुक्त.

संदर्भ: Maharashtra State Encyclopedia, Dr. Dhananjay Keer, Wikipedia, MPSC Question Papers

Share Buttons – Small Square

📝 तयारी पूर्ण झाली? आता Mock Test द्या!

🚀 मॉक टेस्ट सुरू करा
जॉईन करा – नोकरी वार्ता
वाचकांनो, ‘नोकरी वार्ता’ चे चॅनेल जॉईन केले आहे का?
अजून नाही? तर लगेच खालील बटणावर क्लिक करा आणि सर्व सरकारी नोकऱ्यांचे ताजे अपडेट्स ‘नोकरी वार्ता’ वर थेट आपल्या मोबाईलवर मिळवा!
टेलिग्राम व्हॉट्सअप इंस्टाग्राम
🚀 त्वरित जॉईन करा आणि यशस्वी व्हा!