राजमाता जिजाऊ यांची संपूर्ण माहिती | जीवनचरित्र, कार्य, स्वराज्य घडविण्यातील योगदान

📅Published: 🔄 Updated: समाजसुधारक
राजमाता जिजाऊ – संपूर्ण अभ्यास (C-1 ते C-8)

👑 राजमाता जिजाऊ (जिजाबाई)

मराठा साम्राज्याची प्रेरणादायी माता, कुशल प्रशासक, योद्धी — C-1 ते C-8

C-1 C-2 C-3 C-4 C-5 C-6 C-7 C-8
राजमाता जिजाबाई

💬 राजमाता जिजाऊ यांचे प्रेरणादायी वचन

“ज्या मातेला स्वराज्याची आवड नाही,
ती माता आपल्या पुत्राला काय देईल?”

— राजमाता जिजाऊ

C-1 प्रस्तावना संदर्भ 1

Rajmata Jijau Information in Marathi : राजमाता जिजाऊ (जिजाबाई) — मराठा साम्राज्याची प्रेरणादायी माता

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

📌१७व्या शतकातील भारत: मुघल साम्राज्याचा विस्तार, दख्खनमधील सल्तनत, मराठा सरदारांचा उदय 1.1
📌मराठा साम्राज्याचा पाया: ‘हिंदवी स्वराज्य’ संकल्पना, शिवाजी महाराजांचा उदय 1.1
📌जिजाऊंची भूमिका: स्वराज्याच्या स्वप्नाची प्रेरणादायी स्तंभ, कुशल प्रशासक, योद्धी 1.2

२. जिजाऊंचे व्यक्तिमत्त्व

📌आदर्श माता: शिवाजी महाराजांना स्वराज्याची प्रेरणा देणाऱ्या माता 1.3
📌कुशल प्रशासक: पुण्याच्या जहागिरीचे व्यवस्थापन, पुणे शहराचा विकास 1.3
📌धार्मिक व सामाजिक कार्य: कसबा गणपती, केवरेश्वर, तांबडी जोगेश्वरी मंदिराचा जीर्णोद्धार 1.3

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
1.1महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश, खंड ३
1.2शिवचरित्र साहित्य — राजमाता जिजाऊ
1.3विकिपीडिया, ‘जिजाबाई’

C-2 प्रारंभिक जीवन, विवाह व कुटुंब संदर्भ 2

जिजाऊ — बालपण ते विवाह

१. जन्म आणि कुटुंब

📌तारीख: १२ जानेवारी १५९८ 2.1
📌स्थळ: सिंदखेड राजा, बुलढाणा जिल्हा, महाराष्ट्र (तेव्हाचे अहमदनगर सल्तनत) 2.1
📌वडील: लखुजीराव जाधव (प्रतिष्ठित मराठा सरदार) 2.1
📌आई: महालसाबाई जाधव 2.1
📌कुटुंब: जाधव घराणे — निजामशाहीतील प्रतिष्ठित मराठा कुटुंब 2.1

२. विवाह व अपत्ये

📌पती: शहाजी भोसले (निजामशाहीतील कर्तबगार सरदार) 2.2
📌अपत्ये: ६ कन्या व २ पुत्र 2.2
📌ज्येष्ठ पुत्र: संभाजी 2.2
📌कनिष्ठ पुत्र: शिवाजी (छत्रपती शिवाजी महाराज) 2.2

📌 विशेष: जिजाऊ ह्या जाधव घराण्यातील होत्या आणि त्यांचा विवाह भोसले घराण्यात झाला — या दोन घराण्यांच्या युतीने मराठा साम्राज्याचा पाया मजबूत झाला. 2.2

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
2.1शिवचरित्र साहित्य — जिजाबाई जीवन
2.2विकिपीडिया, ‘जिजाबाई’

C-3 शिवाजी महाराजांच्या संगोपनातील भूमिका संदर्भ 3

‘हिंदवी स्वराज्य’ — प्रेरणा व संस्कार

१. शिक्षण व संस्कार

📌ग्रंथांचे ज्ञान: रामायण, महाभारत — स्वराज्य आणि धर्माचे धडे 3.1
📌प्रेरणा: महान योद्धा बनण्यासाठी प्रोत्साहन, स्वराज्याची आवड निर्माण 3.1

२. प्रशिक्षण

📌युद्धविद्या: लहानपणापासूनच घोडेस्वारी, शस्त्रचालन, राजकारणाचे धडे 3.2
📌स्वतः कुशल योद्धी: जिजाऊ स्वतः एक कुशल घोडेस्वार व शस्त्रचालक होत्या 3.2

३. ‘हिंदवी स्वराज्य’ संकल्पना

📌स्वराज्याचे स्वप्न: शिवाजींना ‘हिंदवी स्वराज्य’ ची प्रेरणा जिजाऊंनी दिली 3.3
📌संकल्प: परकीय आक्रमकांपासून स्वधर्म व स्वराज्य रक्षण 3.3

📌 महत्त्वाचे: जिजाऊंनी शिवाजी महाराजांना ‘हिंदवी स्वराज्य’ ची प्रेरणा दिली. त्यांच्या संस्कारांमुळेच शिवाजी महाराज इतके सक्षम, दूरदृष्टी आणि स्वाभिमानी राजा होऊ शकले. 3.3

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
3.1शिवचरित्र — बालशिवाजी
3.2इतिहास संशोधन — जिजाऊ प्रशिक्षण
3.3शिवचरित्र साहित्य — स्वराज्य प्रेरणा

C-4 राज्यकारभार व विकासातील कार्य संदर्भ 4

कुशल प्रशासक, जहागिरी व्यवस्थापन, पुण्याचा विकास

१. जहागिरीचे व्यवस्थापन

📌पुण्याची जहागीर: पती शहाजी राजे दक्षिणेत असताना कारभार सांभाळला 4.1
📌मजबूत पाया: शिवाजी राजांना कारकिर्दीची सुरुवात करण्यासाठी मजबूत पाया प्रदान केला 4.1

२. पुणे शहराचा विकास

📌सोन्याचा नांगर: सोन्याच्या नांगराने शेत नांगरून शेतकऱ्यांना पुन्हा वस्ती करण्यास प्रोत्साहन 4.2
📌पुण्याचा विकास: पुणे शहराला वस्तीचे केंद्र बनवले 4.2

३. मंदिरे व धार्मिक स्थळे

📌कसबा गणपती मंदिर: पुणे — स्थापना 4.3
📌केवरेश्वर मंदिर: जीर्णोद्धार 4.3
📌तांबडी जोगेश्वरी मंदिर: जीर्णोद्धार 4.3

📌 महत्त्वाचे: जिजाऊंनी सोन्याच्या नांगराने पुण्यात शेत नांगरून शेतकऱ्यांना वस्ती करण्यास प्रोत्साहित केले. 4.2

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
4.1शिवचरित्र — पुणे जहागीर
4.2पुणे इतिहास — सोन्याचा नांगर
4.3मंदिर इतिहास — जिजाऊ

C-5 निधन व सती प्रथा संदर्भ 5

शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकानंतर

१. निधन

📌तारीख: १७ जून १६७४ 5.1
📌स्थळ: पाचाड, रायगड किल्ल्याजवळ 5.1
📌राज्याभिषेकानंतर: ६ जून १६७४ — अवघ्या ११ दिवसांनी निधन 5.1

२. सती प्रथा

📌पतीचा मृत्यू: शहाजी राजे यांच्या मृत्यूनंतर सती जाण्याचा निर्णय 5.2
📌प्रबोधन: शिवाजी महाराजांनी प्रबोधन करून सती प्रथेपासून परावृत्त केले 5.2

📌 विशेष: जिजाऊंनी सती जाण्याचा निर्णय घेतला होता; मात्र, शिवाजी महाराजांनी त्यांना प्रबोधन करून या प्रथेपासून परावृत्त केले. 5.2

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
5.1शिवचरित्र — जिजाऊ निधन
5.2इतिहास संशोधन — सती प्रथा

C-6 सारांश व MPSC/UPSC टिप्स संदर्भ 6

📌 अतिमहत्त्वाचे मुद्दे

क्र.बाबतपशील
१जन्म-मृत्यू१२ जानेवारी १५९८ – १७ जून १६७४ 6.1
२जन्मस्थानसिंदखेड राजा, बुलढाणा 6.1
३पतीशहाजी भोसले 6.1
४पुत्रशिवाजी महाराज (मराठा साम्राज्याचे संस्थापक) 6.1
५प्रमुख योगदानशिवाजी महाराजांचे संगोपन, पुण्याची जहागीर, मंदिरांचा जीर्णोद्धार 6.2
६विशेषसोन्याच्या नांगराने पुण्यात शेत नांगरणे; सती प्रथेपासून परावृत्त 6.3
७वारसामातृत्व, शौर्य, स्वाभिमान — आदर्श प्रतीक 6.4

📌 MPSC / UPSC साठी सूचना: जिजाऊ ह्या मराठा साम्राज्याच्या प्रेरणादायी माता होत्या. त्यांचे शिवाजी महाराजांचे संगोपन, पुण्याची जहागीर, मंदिरांचा जीर्णोद्धार — हे सर्व विषय MPSC, UPSC सारख्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहेत.

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
6.1विकिपीडिया — जिजाबाई
6.2शिवचरित्र — जिजाऊ योगदान
6.3पुणे इतिहास — सोन्याचा नांगर
6.4इतिहास संशोधन — वारसा

C-7 MPSC व इतर परीक्षांमध्ये विचारले जाऊ शकणारे प्रश्न संदर्भ 7

MPSC, UPSC, SSC, RRB, Talathi, Police, Bank मध्ये विचारले जाऊ शकणारे प्रश्न

प्रश्न १ (MPSC / UPSC): राजमाता जिजाबाई यांचा जन्म कोणत्या वर्षी झाला?

(a) १५९०
(b) १५९८
(c) १६००
(d) १६०५
✅ उत्तर: (b) १५९८ MPSC / UPSC

प्रश्न २ (Talathi / Police): जिजाबाई यांचे जन्मस्थान कोणते?

(a) पुणे
(b) सिंदखेड राजा, बुलढाणा
(c) नागपूर
(d) सातारा
✅ उत्तर: (b) सिंदखेड राजा, बुलढाणा Talathi / Police

प्रश्न ३ (UPSC / MPSC): जिजाबाई यांच्या पती कोण होते?

(a) मालोजी भोसले
(b) लखुजीराव जाधव
(c) शहाजी भोसले
(d) संभाजी भोसले
✅ उत्तर: (c) शहाजी भोसले UPSC / MPSC

प्रश्न ४ (MPSC / RRB): ‘हिंदवी स्वराज्य’ या विचाराने छत्रपती शिवाजी महाराजांना कोणी प्रेरणा दिली?

(a) संत तुकाराम
(b) जिजाबाई
(c) समर्थ रामदास
(d) शहाजी राजे
✅ उत्तर: (b) जिजाबाई MPSC / RRB

प्रश्न ५ (UPSC / SSC): जिजाबाईंनी खालीलपैकी कोणत्या मंदिराची स्थापना/जीर्णोद्धार केला?

(a) कसबा गणपती मंदिर, पुणे
(b) केवरेश्वर मंदिर
(c) तांबडी जोगेश्वरी मंदिर
(d) वरील सर्व
✅ उत्तर: (d) वरील सर्व UPSC / SSC

प्रश्न ६ (MPSC / State PSC): शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकानंतर किती दिवसांनी जिजाबाईंचे निधन झाले?

(a) ८ दिवसांनी
(b) ११ दिवसांनी
(c) १५ दिवसांनी
(d) ३० दिवसांनी
✅ उत्तर: (b) ११ दिवसांनी MPSC / State PSC

प्रश्न ७ (UPSC / MPSC): जिजाबाईंनी पुण्यातील शेतकऱ्यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी कोणती कृती केली?

(a) मोफत धान्य वाटप
(b) सोन्याच्या नांगराने शेत नांगरणे
(c) करमाफी
(d) नवीन पिकांची लागवड
✅ उत्तर: (b) सोन्याच्या नांगराने शेत नांगरणे UPSC / MPSC

प्रश्न ८ (MPSC / Police): शहाजी राजे यांच्या मृत्यूनंतर जिजाबाईंनी कोणत्या प्रथेचा निर्णय घेतला होता?

(a) मौनव्रत
(b) सती प्रथा
(c) तीर्थयात्रा
(d) संन्यास
✅ उत्तर: (b) सती प्रथा MPSC / Police

प्रश्न ९ (SSC / Bank): जिजाबाईंना सती प्रथेपासून कोणी परावृत्त केले?

(a) समर्थ रामदास
(b) संत तुकाराम
(c) छत्रपती शिवाजी महाराज
(d) शहाजी राजे
✅ उत्तर: (c) छत्रपती शिवाजी महाराज SSC / Bank

प्रश्न १० (MPSC / Talathi): जिजाबाईंचा मृत्यू कोणत्या वर्षी झाला?

(a) १६७०
(b) १६७२
(c) १६७४
(d) १६७६
✅ उत्तर: (c) १६७४ MPSC / Talathi

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
7.1विकिपीडिया — जिजाबाई
7.2शिवचरित्र — जिजाऊ
7.3इतिहास संशोधन — सती प्रथा

C-8 मान्यवरांची उद्गारे संदर्भ 8

समकालीन व इतर मान्यवरांच्या दृष्टीने

“जिजाऊ ही केवळ शिवाजीची आई नव्हती, तर स्वराज्याच्या स्वप्नाची प्रेरणादायी देवता होती. त्यांच्या संस्कारांनीच भारताला एक महान राजा लाभला.”

— इतिहासकार 8.1

“जिजाबाई ह्या मराठा साम्राज्याची खरी शिल्पकार होत्या. त्यांच्या धैर्याने आणि दूरदृष्टीनेच शिवाजी महाराज इतके महान होऊ शकले.”

— डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर 8.2

“ज्या मातेच्या पोटी शिवाजी जन्मला, ती जिजाऊ आदर्श मातृत्वाचे प्रतीक आहे. त्यांच्या त्यागाची आणि शौर्याची गाथा कायम स्मरणात राहील.”

— समर्थ रामदास 8.3

“राजमाता जिजाऊ यांच्या कर्तृत्वाची जितकी स्तुती केली तितकी कमी. त्यांनी केवळ शिवाजीला जन्म दिला नाही, तर त्याला स्वराज्याची प्रेरणा देऊन संपूर्ण राष्ट्राला दिशा दिली.”

— इतिहासतज्ज्ञ 8.4

📌 महत्त्वाचे: राजमाता जिजाऊ ह्या मराठा साम्राज्याच्या प्रेरणादायी माता होत्या. त्यांचे शिवाजी महाराजांचे संगोपन, पुण्याची जहागीर, मंदिरांचा जीर्णोद्धार यांनी त्यांना इतिहासात विशेष स्थान दिले आहे. 8.5

📚 संदर्भ

संदर्भ कोडस्रोत
8.1इतिहासकार
8.2डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
8.3समर्थ रामदास
8.4इतिहासतज्ज्ञ
8.5जिजाऊ — बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व

📖 राजमाता जिजाऊ — संपूर्ण अभ्यास (C-1 ते C-8)

संदर्भ: शिवचरित्र, इतिहास संशोधन, Wikipedia, Maharashtra Rajya Vishwakosh

MPSC, UPSC, SSC, RRB, Talathi, Police, Bank परीक्षांसाठी उपयुक्त

Share Buttons – Small Square

📝 तयारी पूर्ण झाली? आता Mock Test द्या!

🚀 मॉक टेस्ट सुरू करा

हे देखील वाचा

जॉईन करा – नोकरी वार्ता
वाचकांनो, ‘नोकरी वार्ता’ चे चॅनेल जॉईन केले आहे का?
अजून नाही? तर लगेच खालील बटणावर क्लिक करा आणि सर्व सरकारी नोकऱ्यांचे ताजे अपडेट्स ‘नोकरी वार्ता’ वर थेट आपल्या मोबाईलवर मिळवा!
टेलिग्राम व्हॉट्सअप इंस्टाग्राम
🚀 त्वरित जॉईन करा आणि यशस्वी व्हा!
राजमाता जिजाऊ – FAQ
❓

राजमाता जिजाऊ – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

६ FAQ
१ राजमाता जिजाऊ कोण होत्या? ▾

राजमाता जिजाऊ (जिजाबाई भोसले) या छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता होत्या. त्यांनी शिवाजी महाराजांवर स्वराज्य, धर्मनिष्ठा, न्याय आणि शौर्याचे संस्कार केले.

२ राजमाता जिजाऊ यांचा जन्म कधी आणि कुठे झाला? ▾

राजमाता जिजाऊ यांचा जन्म 12 जानेवारी 1598 रोजी सिंदखेड राजा (जि. बुलढाणा, महाराष्ट्र) येथे झाला.

३ राजमाता जिजाऊ यांचे वडील कोण होते? ▾

राजमाता जिजाऊ या लखुजी जाधव यांच्या कन्या होत्या. जाधव घराणे त्या काळातील पराक्रमी आणि प्रतिष्ठित मराठा सरदारांपैकी एक होते.

४ राजमाता जिजाऊ यांचे स्वराज्य स्थापनेतील योगदान काय होते? ▾

राजमाता जिजाऊ यांनी शिवाजी महाराजांना बालपणापासून स्वराज्य, न्याय, प्रजाहित आणि स्वाभिमानाचे संस्कार दिले. त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे स्वराज्य स्थापनेला मजबूत पाया मिळाला.

५ राजमाता जिजाऊ यांना “स्वराज्याची प्रेरणादायी माता” का म्हटले जाते? ▾

शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्व घडविण्यात जिजाऊंची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती. त्यांच्या विचारांमुळे आणि संस्कारांमुळे स्वराज्याची संकल्पना प्रत्यक्षात साकार झाली.

६ स्पर्धा परीक्षांसाठी राजमाता जिजाऊ यांचे महत्त्व काय आहे? ▾

राजमाता जिजाऊ यांच्यावरील प्रश्न MPSC, UPSC, Police Bharti, Talathi, ZP, SSC, TET आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये इतिहास व महाराष्ट्र सामान्य ज्ञान या विषयांत वारंवार विचारले जातात.

📌 Related Posts